Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Κυριακή, 23 Φεβρουαρίου 2020

Ο Αρχιμήδης ήταν ασφαλώς μια μεγαλοφυΐα, ένα από τα δυνατώτερα μυαλά που έχουν περάσει από τη γη. Ένα πολυσύνθετο ταλέντο μαθηματικού, φυσικού, αστρονόμου και μηχανικού, τις επινοήσεις του οποίου εξακολουθούμε μέχρι σήμερα να ανακαλύπτουμε, αλλά και να χρησιμοποιούμε.

Αρχιμήδης: ο μέγας μηχανικός και εφευρέτης Θ. Γ. Βουδικλάρης Πολιτικός ΜηχανικόςΟ Αρχιμήδης ήταν ασφαλώς μια μεγαλοφυΐα, ένα από τα δυνατώτερα μυαλά που έχουν περάσει από τη γη μας. Ένα πολυσύνθετο ταλέντο μαθηματικού, φυσικού, αστρονόμου και μηχανικού, τις επινοήσεις του οποίου εξακολουθούμε μέχρι σήμερα να ανακαλύπτουμε, αλλά και να χρησιμοποιούμε. Υπήρξε ο μεγαλύτερος μαθηματικός της αρχαιότητας, ικανός να συγκριθεί επαξίως με οποιονδήποτε μεγάλο μαθηματικό της νεώτερης εποχής. Θεωρείται ως ένας από τους τρείς μεγαλύτερους μαθηματικούς του κόσμου, μαζί με τον Νεύτωνα (1643 - 1727) και τον Gauss (1777 - 1855). Για τη ζωή του δεν έχουν διασωθεί πολλές πληροφορίες, ότι ξέρουμε προέρχεται από αναφορές σε βιογραφίες του που χάθηκαν και από διασταυρώσεις αυτών των αναφορών. Φαίνεται, από αναφορές σχολιαστών σ’ αυτήν (Ευτόκιος - 6ος μ.Χ. αιώνας), ότι είχε γράψει βιογραφία του ο φίλος και σύγχρονός του Ηρακλείδης, που όμως χάθηκε. Αντιθέτως υπάρχει ένα πλήθος θρύλων που τον συνοδεύουν, θρύλων οι οποίοι συνέτειναν στο να λησμονηθούν οι λεπτομέρειες οι σχετικές με την καταγωγή και τον ιδιωτικό του βίο. Δεν γνωρίζουμε αν παντρεύτηκε ποτέ και αν είχε παιδιά.Αγαλμά του σε πάρκο του ΒερολίνουΕίναι βέβαιο ότι καταγόταν από τις Συρακούσες. Είναι επίσης βέβαιο ότι πέθανε το 212 π.Χ., τον χρόνο που ο Ρωμαίος ύπατος Κλαύδιος Μάρκελλος κατέλαβε τις Συρακούσες, τον σκότωσε Ρωμαίος στρατιώτης την ώρα που σχεδίαζε γεωμετρικά σχήματα. Ο Βυζαντινός λόγιος Ιωαν. Τζέτζης (1110 - 1180) γράφει (από άγνωστες πληροφορίες) ότι ήταν τότε 75 χρονών, οπότε θα πρέπει να γεννήθηκε κατά το 287 π.Χ. Στο σύγγραμμά του "Ψαμμίτης" δηλώνει ο ίδιος (καθ’ ερμηνείαν1) ως πατέρα του τον αστρονόμο Φειδία. Την ίδια πληροφορία παίρνουμε και από σχόλια στον 34ο λόγο του Γρηγορίου Ναζιανζηνού: "Φειδίας το μεν γένος Συρακόσιος αστρολόγος, ο Αρχιμήδους πατήρ". Η καταγωγή του προέρχεται από τη δωρική φυλή, που είχε δείξει σημαντικές ικανότητες προς την αφηρημένη μαθηματική σκέψη.1Η "ερμηνεία" oφείλεται στον Γερμανό ελληνιστή Μπλας. Το κείμενο που είχε στη διάθεσή του έγραφε "….. Φειδία δε του Ακούπατρος …". Επειδή όμως τα κείμενα που διαθέτουμε δεν είναι πρωτότυπα, τα (κατ’ επανάληψιν) αντίγραφα έχουν πολύ συχνά λάθη και το όνομα "Ακούπατρος" δεν υπάρχει, ο Μπλας ερμήνευσε, διορθώνοντας, "αμού πατρός", που είναι πολύ αληθοφανές και έγινε γενικώς αποδεκτό.1 Η γλώσσα των ρητών που του αποδίδονται δείχνει τη δωρική καταγωγή του – "Δος μοι πά στώ και ταν γαν κινάσω". Δεν προσχώρησε στην Αττική διάλεκτο, η Αττική διάλεκτος που υπάρχει σε μερικά βιβλία του οφείλεται στους μεταγενέστερους μαθηματικούς που δίδασκαν από τα βιβλία του και έκαναν τη μεταφορά, κατά πάσαν πιθανότητα στον Ισίδωρο (μαθηματικό και ένα εκ των δύο αρχιτεκτόνων της Αγ. Σοφίας της Κωνσταντινούπολης) και τους μαθητές του. Υπήρξε φίλος και ίσως συγγενής με τον τύραννο των Συρακουσών Ιέρωνα Β΄ (270 - 215 π.Χ.). Συνδεόταν επίσης με τον γιο του Γέλωνα, που συμβασίλεψε για κάποιο διάστημα με τον Ιέρωνα, του είχε αφιερώσει μάλιστα το βιβλίο του "Ψαμμίτης". Φαίνεται ότι καταγόταν από ευγενή και πλούσια οικογένεια και ζούσε στον κύκλο της τυραννικής αυλής. Η οικονομική του άνεση του επέτρεψε να ταξιδέψει στην Αλεξάνδρεια και να παραμείνει επί πολύ, συναναστρεφόμενος με τους καλύτερους επιστήμονες της εποχής του που ζούσαν εκεί, ένα κύκλο που είχε δημιουργήσει ο Ευκλείδης. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς πήγε στην Αλεξάνδρεια. Δεν πρόλαβε να γνωρίσει τον Ευκλείδη, που ήκμασε περί το 300 π.Χ. γνώρισε όμως άλλους μαθηματικούς, τα ονόματα των οποίων δεν γνωρίζουμε από ρητή μαρτυρία. Μερικούς εξ αυτών τους γνωρίζουμε με έμμεσο τρόπο, από την αλληλογραφία που διετήρησε μαζί τους ή από την αναφορά του ονόματός τους στα βιβλία του.Αρχιμήδης και ΙέρωνΣυνήθιζε να στέλνει τα βιβλία του στους μαθηματικούς τους οποίους εκτιμούσε, είτε για να δεχθεί τις κρίσεις τους, είτε γιατί πίστευε ότι αυτοί ήταν οι περισσότερο ενδιαφερόμενοι για το αντικείμενο, είτε γιατί πίστευε ότι αυτοί θα το κατανοήσουν καλύτερα. Ένας από τους φίλους του ήταν ο Κόνων ο Σάμιος (283 - 222 π.Χ.), συνομήλικός του περίπου, ο οποίος πέθανε σχετικά νέος και δεν ζούσε πια όταν ο Αρχιμήδης εξέδωσε το σύγγραμμά του "Περί σφαίρας και κυλίνδρου", και για τον οποίο έγραψε "κρίμα, αυτός θα μπορούσε να καταλάβει καλύτερα και να εκφέρει την αρμόζουσα κρίση". Στην Αλεξάνδρεια έγινε επίσης φίλος με τον Δοσίθεο, μαθητή του Κόνωνα, στον οποίο έστελνε μερικές από τις αποδείξεις του, πριν τις δημοσιεύσει όπως "τετραγωνισμός της παραβολής", το 1ο και 2ο βιβλίο "περί σφαίρας και κυλίνδρου", το βιβλίο "περί ελίκων", επίσης το "περί σφαιροειδών και κωνοειδών". Εκτιμούσε πολύ και έγινε φίλος και με τον Ερατοσθένη τον Κυρηναίο (275 - 105 π.Χ.) που ήταν τότε ο βιβλιοθηκάριος της Βιβλιοθήκης της Αλεξανδρείας και ησχολείτο με τη γεωγραφία, την αστρονομία, τα μαθηματικά, αλλά και φιλοσοφικές μελέτες. Στον Ερατοσθένη είχε "αφιερώσει" το περίφημο έργο του "Περί μηχανικών θεωρημάτων προς Ερατοσθένη έφοδος2"του οποίου γνωρίζαμε μέχρι πριν από λίγο μόνο την ύπαρξη, από δυο - τρεις αναφορές σε βιβλία του Ήρωνα. Στον Ερατοσθένη έστειλε ακόμα το περίφημο "Βοεικό πρόβλημα", το οποίον είχε συντάξει εμμέτρως.2Εδώ έφοδος σημαίνει μέθοδος2 Το κείμενο του βιβλίου "Προς Ερατοσθένη Έφοδος" ανακαλύφθηκε με το "παλίμψηστο των Ιεροσολύμων" ή "παλίμψηστο του Αρχιμήδη", που περιείχε επίσης τα βιβλία ή τμήματα των βιβλίων "Περί σφαίρας και κυλίνδρου", "Περί ελίκων" και "Οστομάχιον" (το οποίον, από κακή απόδοση των αντιγραφέων, φέρεται και ως "Στομάχιον"). Την σημασία του παλίμψηστου3 φαίνεται ότι διαισθάνθηκε πρώτος, το έτος 1899, ο Έλληνας ιστοριοδίφης Αθανάσιος Παπαδόπουλος - Κεραμεύς (1856 - 1912), ο οποίος στον κατάλογο των χειρογράφων των ανά τον κόσμον βιβλιοθηκών του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων που συνέτασσε, κατέγραψε την ύπαρξη ενός χειρογράφου με μαθηματικό περιεχόμενο, το οποίον ανήκε στη βιβλιοθήκη του μετοχίου του Παναγίου Τάφου, στη Κωνσταντινούπολη. Έκανε μάλιστα και κάποια δημοσίευση στην οποία παρέθεσε ένα μικρό δείγμα του μαθηματικού κειμένου που είχε στη διάθεσή του. Την δημοσίευση πρόσεξε ο Γερμανός ιστορικός των μαθηματικών Hermann Schoene, ο οποίος είχε ασχοληθεί με τις εκδόσεις του Ήρωνος του Αλεξανδρέως, και την ανακοίνωσε στον Δανό ελληνιστή και μελετητή του Αρχιμήδη Johann Heiberg (1854 - 1928). Εκείνος αναγνώρισε ότι πρόκειται για έργο του Αρχιμήδη και το αναζήτησε. Πήγε στην Κωνσταντινούπολη το 1906, μελέτησε το χειρόγραφο, επείσθη ότι πρόκειται πράγματι για έργο του μεγάλου μαθηματικού και κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει κάποιο τμήμα του, χρησιμοποιώντας μόνο ένα απλό μεγεθυντικό φακό. Δημοσίευσε τη δουλειά του πάνω στο χειρόγραφο το 1907, στο γερμανικό περιοδικό Hermes και επανεξέτασε το χειρόγραφο το 1908, οπότε επιμελήθηκε μια νέα κριτική έκδοση των έργων του Αρχιμήδη. Έκτοτε τα ίχνη του παλίμψηστου χάθηκαν μέχρι το 1998, οπότε πουλήθηκε στη Ν. Υόρκη σε πλειστηριασμό του οίκου Christie’s για 2,2 εκατομ. δολλάρια, σε ένα άγνωστο Αμερικανό συλλέκτη ο οποίος το παρέδωσε για μελέτη στο Walters Art Museum της Βαλτιμόρης. Το 2006 επιτεύχθηκε η εμφάνιση ολοκλήρου του κειμένου από μια ομάδα επιστημόνων, υπό την εποπτεία της φυσικού Uwe Bergman. Λέγεται ότι κατά την περίοδο της διαμονής του στην Αίγυπτο, ο Αρχιμήδης εφεύρε μηχάνημα που χρησίμευε για την άντληση νερού, που ονομάστηκε «αιγυπτιακός κοχλίας» και χρησιμοποιήθηκε (και χρησιμοποιείται) ευρύτατα. Η κατασκευή του περιγράφεται από τον Βιτρούβιο. Όταν επέστρεψε στις Συρακούσες ρίχτηκε στις θεωρητικές επιστημονικές μελέτες. Ο Πλούταρχος, στον βίο του Μάρκελλου, γράφει για τον Αρχιμήδη ότι έμοιαζε να τον έχει κατακυριεύσει μια σειρήνα, που κατοικούσε μέσα του και τον έκανε να ξεχνάει ακόμα και την τροφή και την περιποίηση του σώματος.3"Παλίμψηστο" είναι ένας αρχαίος πάπυρος ή περγαμηνή, στα οποία σβήστηκε με κάποιον τρόπο το κείμενο που ήταν γραμμένο επάνω τους, για να γραφτεί στην επιφάνειά τους κάποιο άλλο. Η σημερινή τεχνολογία επιτρέπει την ανάγνωση του αρχικού κειμένου. Στην ιστοσελίδα www.e-archimedes.gr (μετάβαση με Ctrl+click)υπάρχει ιδιαίτερο άρθρο για το "Παλίμψηστο του Αρχιμήδη"3 Ακόμα και όταν τον πήγαιναν σέρνοντας στο λουτρό, αυτός έφτιαχνε γεωμετρικά σχήματα στη στάχτη της σχάρας, και όταν τον είχαν αλείψει με λάδι σχεδίαζε με το δάχτυλο γεωμετρικές γραμμές πάνω στο σώμα του, κατακυριευμένος από τις Μούσες και σε κατάσταση εξάψεως. Σε μια τέτοια είσοδό του στο λουτρό, από την υπερχείλιση του νερού που εκτόπισε το σώμα του, και βλέποντας την ποσότητα της υπερχείλισης να μεγαλώνει όσο μεγαλύτερο τμήμα του σώματός του βυθιζόταν στο νερό, συνέλαβε τη λύση του προβλήματος που του είχε θέσει ο Ιέρων, για την εξακρίβωση της γνησιότητας του υλικού του χρυσού στεφάνου. Σαν να τον κατέλαβε θεία μανία, πήδηξε έξω και άρχισε να τρέχει στους δρόμους γυμνός, ξεφωνίζοντας “εύρηκα, εύρηκα”. "Και λουόμενος, ως φασίν, εκ της υπερχύσεως εννοήσας την του στεφάνου μέτρησιν, οίον εκ τινος κατοχής ή επιπνοίας, εξήλατο βοών “εύρηκα” και τούτο πολλάκις φθεγγόμενος εβάδιζεν". Παρά την εφευρετικότητά του και τις εκπληκτικές του ικανότητες στη σύλληψη και την κατασκευή μηχανών, ο Αρχιμήδης ήταν ο τύπος του θεωρητικού ανθρώπου, ήταν περισσότερο μαθηματικός παρά μηχανικός. Την ενασχόλησή του με τις πρακτικές ανάγκες και εφαρμογές την θεωρούσε "αγενή και βάναυσο", άλλωστε την ίδια αντίληψη είχαν και όλοι οι μεγάλοι μαθηματικοί του 4ου π.Χ. αιώνα, η μηχανική εθεωρείτο κατά κάποιον τρόπο στρατιωτική τέχνη4. Γι’ αυτό, αν εξαιρέσει κανείς το σύγγραμμά του "Περί σφαιροποιίας", το οποίον περιέχει την περιγραφή5 ενός μηχανήματος που επινόησε για να αναπαραστήσει την κίνηση των ουρανίων σωμάτων, μια μορφή πλανηταρίου (τον πιθανώτερο πρόγονο του "υπολογιστή των Αντικυθήρων"), δεν άφησε κανένα κείμενο στο οποίο να περιγράφει τις μηχανές που εφεύρε. Κατά τον Πλούταρχο, αφιέρωνε τον ζήλον του "οις το καλόν και περιττόν, αμιγές του αναγκαίου πρόσεστιν" - σ’ αυτά που υπάρχει το καλό και ευγενές, χωρίς να αναμιγνύεται με το αναγκαίο, το χρήσιμο. Ο Πλούταρχος θαυμάζει τη μεθοδικότητα της σκέψης του. Μπορούσε να διατυπώνει τη λύση των δυσχερών θεωρημάτων που επινοούσε, με τρόπο που να νομίζει κάθε αναγνώστης τους ότι θα μπορούσε να τα έχει εφεύρει και ο ίδιος. Θεωρεί ότι δεν μπορεί κανείς να βρει δυσκολώτερες και σπουδαιότερες θεμελιώδεις προτάσεις στη γεωμετρία, που να διατυπώνονται με απλούστερο και καθαρώτερο τρόπο. Ο Ιέρων, που είχε αντιληφθεί τη μεγαλοφυΐα του μεγάλου μαθηματικού και την ικανότητά του στις τεχνικές εφευρέσεις, κατάφερε να τον πείσει να θέσει το ταλέντο του στην υπηρεσία της πόλεως. Έτσι ασχολήθηκε ο Αρχιμήδης με θέματα πρακτικής μηχανικής, εξακολουθώντας όμως να θεωρεί τις κατασκευές του ως "παιγνίδια της γεωμετρίας", χωρίς σοβαρότητα – "γεωμετρίας παιζούσης εγεγόνει πάρεργα τα πλείστα". Ασχολήθηκε με μερικά τεχνικά προβλήματα, που του έθεσε ο Ιέρων, η περιγραφή των οποίων προέρχεται από διηγήσεις άλλων. Ένα από αυτά ήταν η εποπτεία ναυπηγήσεως της "Συρακοσίας", ενός πλοίου περίφημου για το μέγεθος και την πολυτέλειά του, το οποίον ο Ιέρων χάρισε στον Πτολεμαίο της Αιγύπτου. Ο Αθήναιος (170 - 240 μ.Χ.) δίνει πληροφορίες για τον εξοπλισμό του πλοίου. Διέθετε μια λιθοβόλο μηχανή που μπορούσε να εκσφενδονίσει λίθον βάρους τριών ταλάντων (78,60 kg) και βέλος 12 πήχεων (5,30 m), σε απόσταση ενός σταδίου (180 m). Είχε τοποθετηθεί επίσης και μία αντλία (προφανώς η "αιγυπτιακή αντλία") η οποία, αν και έφθανε σε μεγάλο βάθος, μπορούσε να εξυπηρετηθεί από ένα άνδρα "δια κοχλίου".4Ο Πλάτων αγανακτούσε με τους μαθηματικούς που ησχολούντο με πρακτικές εφαρμογές. Τους έλεγε πως κατέστρεφαν και εξευτέλιζαν την ιδέα της γεωμετρίας, η οποία έτσι ξέφευγε από τα ασώματα και τα νοητά και πήγαινε στα υλικά.5Η περιγραφή αφορά τον τρόπο λειτουργίας, όχι τον τρόπο κατασκευής4 Η καθέλκυση του πλοίου έγινε θρυλική, γιατί ο Αρχιμήδης το έρριξε στη θάλασσα, τριάρμενο, με όλο του το πλήρωμα, πλήρως φορτωμένο, μόνος του με λίγους μόνο εργάτες. Χρησιμοποίησε μία έλικα (ατέρμονα κοχλία) την οποία πρώτος επινόησε, και μια μορφή πολύσπαστου που το έλεγαν "χαριστίωνα", και ίσως οδοντωτούς τροχούς, και το οδήγησε εξ αποστάσεως, με το ένα χέρι του και με μικρή προσπάθεια. Εξ ίσου θρυλικός έγινε και ο τρόπος που ήλεγξε την γνησιότητα των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν για να κατασκευασθεί το χρυσό στεφάνι του Ιέρωνα. Ο τύραννος έδωσε στον χρυσοχόο μια ποσότητα χρυσού, συγκεκριμένου βάρους, για να κατασκευασθεί ένα στεφάνι που επρόκειτο να ανατεθεί στους θεούς, ως ευχαριστήριο για την ευημερία της πόλεως. Ο τεχνίτης παρέδωσε ένα πανέμορφο στεφάνι, ίσου βάρους με το χρυσάφι που παρέλαβε. Ο έλεγχος όμως που έγινε με τη "λυδία λίθο" έδειξε ότι είχε γίνει και ανάμιξη αργύρου. Για να μη καταστρέψει ένα αντικείμενο εξαιρετικής τέχνης λειώνοντάς το προς έλεγχον, ο Ιέρων ανέθεσε στον Αρχιμήδη να προσδιορίσει πόσο ασήμι είχε χρησιμοποιηθεί (και άρα πόσο χρυσάφι είχε καταχραστεί ο χρυσοχόος), χωρίς όμως να πειράξει το στεφάνι. Το πρόβλημα ήταν πολύ δύσκολο και ο Αρχιμήδης βασανίστηκε να βρει τη λύση. Η έμπνευση του ήρθε, όπως προαναφέρθηκε, ενώ βρισκόταν στο λουτρό του. Ο Ρωμαίος μηχανικός Βιτρούβιος (περίπου 80 - 10 π.Χ.) περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο δούλεψε ο Αρχιμήδης. Πήρε μια μάζα χρυσού και μια μάζα αργύρου που, κάθε μια τους, είχε το βάρος του στεφάνου. Ύστερα γέμισε ένα μεγάλο δοχείο με νερό μέχρι τα χείλη και βύθισε σ’ αυτό τη μάζα από άργυρο, οπότε υπερχείλισε ποσότητα νερού, ίση με τον όγκο του αργύρου. Μέτρησε την ποσότητα του νερού που ξεχείλισε. Ύστερα ξαναγέμισε το δοχείο με νερό μέχρι τα χείλη, βύθισε τη μάζα του χρυσού και ξαναμέτρησε την ποσότητα του νερού που ξεχείλισε. Αυτή η ποσότητα ήταν μικρότερη από την προηγούμενη. Επανέλαβε το πείραμα βυθίζοντας το πραγματικό στεφάνι, οπότε διαπίστωσε ότι η ποσότητα νερού που ξεχείλισε ήταν ανάμεσα στις δύο προηγούμενες. Με απλούς υπολογισμούς βρήκε πόση ήταν η μάζα του χρυσού που ο τεχνίτης αντικατέστησε με άργυρο. Βρήκε ακόμα ότι το βάρος του χρυσού ήταν 19,3 φορές μεγαλύτερο από το βάρος του νερού που υπερχείλισε κατά τη βύθισή του - υπολόγισε για πρώτη φορά το ειδικό βάρος του χρυσού. Ζυγίζοντας τη μάζα του χρυσού (γνωστού βάρους) ενώ ήταν βυθισμένη μέσα στο νερό, βρήκε ότι το βάρος της ήταν μικρότερο από αυτό που είχε όταν ζυγίστηκε στον αέρα, κατά το βάρος του νερού που υπερχείλισε. Βρήκε το μέγεθος της ανώσεως, την "Αρχή του Αρχιμήδη". Εκεί όμως που έλαμψε πραγματικά η τεχνική ιδιοφυΐα του Αρχιμήδη ήταν η αμυντική οργάνωση των Συρακουσών στην πολιορκία της πόλεως από τους Ρωμαίους, υπό τον ύπατο Κλαύδιο Μάρκελλο. Ο Ιέρων6, πολύ εγκαίρως, είχε ζήτησει από τον Αρχιμήδη να του οργανώσει την άμυνα της πόλεως, κατασκευάζοντας μηχανήματα κατάλληλα για άμυνα και επίθεση, και για κάθε μορφή πολιορκίας. Έτσι όταν οι Ρωμαίοι επιτέθηκαν κατά των Συρακουσών το 214 π.Χ., ο Αρχιμήδης έστησε τις μηχανές του στα τείχη της πόλεως και προξενούσε μεγάλη φθορά στους επιτιθέμενους. Εναντίον των πεζών έρριχνε κάθε είδους βλήματα τόξων, αλλά επίσης και τεράστιους λίθους που κατρακυλούσαν από τα τείχη με απίστευτη ταχύτητα και ορμή τέτοια, που καμμία κατασκευή δεν μπορούσε να αντέξει. Για την προσβολή των πλοίων είχε ετοιμάσει μηχανήματα πρωτοφανούς συλλήψεως.6Ο Ιέρων πέθανε το 215 π.Χ. σε ηλικία 95 ετών, ο γιος του Γέλων είχε πεθάνει νωρίτερα. Τον διαδέχθηκε ο εγγονός του Ιερώνυμος, σε ηλικία 17 ετών, ο οποίος δολοφονήθηκε 13 μήνες αργότερα. Μετά τον Ιερώνυμο, η βασιλεία καταργήθηκε. Κατά την πολιορκία (214 - 212 π.Χ.), "αρχή" της πόλεως ήταν ο στρατηγός Ιπποκράτης, "ψυχή" της ήταν ο Αρχιμήδης.5 Ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος7 (203 - 120 π.Χ.) δίνει συνοπτικές περιγραφές και για τα δύο είδη των μηχανών (για στεριά και θάλασσα) που χρησιμοποίησε ο Αρχιμήδης. Καθ΄ όλο το μήκος του τείχους είχε τοποθετήσει μηχανές και εργαλεία που ήταν αφανή από το εξωτερικό μέρος, τα οποία όμως, την ώρα της ανάγκης, υψωνόντουσαν ψηλότερα από τις επάλξεις, έβγαζαν κεραίες, βραχίονες, και εκσφενδόνιζαν λίθους βάρους δέκα ταλάντων (260 kg) ή μολύβδινα βλήματα ή βέλη. Τέτοιες βολές γινόντουσαν και εναντίον των πλοίων, σκοτώνοντας τους επ’ αυτών ναύτες και στρατιώτες.Η σιδηρά χειρΟ λιθοβόλος γερανόςΦωτογραφίες : Αυγούστα Στυλιανού, ζωγράφοςΑλλά η πρωτόγνωρη μηχανή ήταν αυτή που έπιανε τα πλοία από την πλώρη, τα ανασήκωνε φέρνοντάς τα σε κατακόρυφη θέση, και τα άφηνε να πέσουν για να βυθισθούν στη θάλασσα. Από τη μηχανή ριχνόταν μια σιδερένια λαβή - αρπάγη (κάτι που έμοιαζε με στόμα γερανού), ανηρτημένη με αλυσίδα, η οποία κατευθυνόταν να πιάσει την πλώρη του πλοίου και, όταν το πετύχαινε, το ανασήκωνε με κάποιο σύστημα μοχλών και τροχαλιών και, όταν το έφερνε κοντά στην κατακόρυφο, το άφηνε να πέσει. "Τα δε πλείστα της πρώρας αφ’ ύψους ριφθείσης βαπτιζόμενα πλήρη θαλάσσης εγίγνετο και ταραχής". Εξ ίσου πρωτόγνωρη ήταν και η μηχανή με την οποία ριχνόντουσαν σχοινιά (κατά πάσαν πιθανότητα με γάντζους) στα πλοία, τα τραβούσαν και τα έριχναν στους βράχους ή τα στριφογύριζαν και τα ταλάντωναν μέχρι βυθίσεως – "δι’ αντιτόνων ένδον επιστρεφόμεναι και περιαγόμεναι (αι νήες) τοις υπό το τείχος πεφυκόσι κρημνοίς και σκοπέλοις προσήρασσον". Με επιτυχία αντιμετώπισε ο Αρχιμήδης και τις πολιορκητικές μηχανές με τις οποίες οι Ρωμαίοι προσπάθησαν να προσβάλουν τα τείχη. Ο Μάρκελλος έζευξε μαζί οκτώ πλοία και τοποθέτησε επάνω τους μια μεγάλη πολιορκητική μηχανή που διέθετε "σαμβύκη", ένα είδος κινητής γέφυρας για να μεταφερθούν οι επιτιθέμενοι από το ικρίωμα στο τείχος.7Η περίοδος που έζησε ο Πολύβιος του επέτρεπε να έχει πληροφορίες από ανθρώπους που είχαν ζήσει τα γεγονότα.6 Ενώ οι πολιορκητές προσπαθούσαν να φέρουν το σύστημα κοντά στα τείχη, και όσο ήταν ακόμα αρκετά μακρυά, πετάχτηκε εναντίον τους ένας λίθος βάρους δέκα ταλάντων, και μετά δεύτερος και τρίτος και άλλος. Αυτοί έπεσαν πάνω στο σύστημα με μεγάλο θόρυβο, τσάκισαν τη βάση της μηχανής και διέλυσαν τη συναρμολόγηση του ζεύγματος, και έτσι το εγχείρημα απέτυχε. Ο Μάρκελλος ήταν έτοιμος να λύσει την πολιορκία απογοητευμένος, αλλά θέλησε να κάνει μια τελευταία αιφνιδιαστική προσπάθεια. Πλησίασε τη νύχτα τα τείχη σε μικρή απόσταση, πιστεύοντας ότι θα ήταν απυρόβλητος από τα βλήματα των πολιορκημένων, αφού αυτά θα ήταν ρυθμισμένα να πλήττουν στόχους σε μεγάλη απόσταση. Ο Αρχιμήδης όμως είχε προνοήσει. Είχε τοποθετήσει σε πυκνή διάταξη αφανείς "σκορπιούς", μηχανές - εξελιγμένα τόξα, που έριχναν βέλη σε μικρότερη απόσταση. Με αυτούς υποδέχτηκε τους επιτιθέμενους δια καταιγισμού βλημάτων και λίθων που τους ανάγκασε να απομακρυνθούν, για να γίνουν στόχος στις μεγαλύτερες μηχανές και να υποστούν μεγάλες απώλειες. Ο Μάρκελλος είχε μείνει κατάπληκτος από τις ικανότητες του Αρχιμήδη, τον οποίο εθαύμαζε και παρομοίαζε προς τον μυθικό εκατόγχειρα, ονομάζοντάς τον «γεωμετρικό Βριάρεω». Αστειευόταν με τους μηχανικούς του λέγοντας ότι ο Αρχιμήδης χρησιμοποιεί τα πλοία τους για να αντλεί νερό από τη θάλασσα, όπως αντλούν κρασί με τις κυάθους από τον κρατήρα, κατά τις εορταστικές σπονδές. Οι Ρωμαίοι στρατιώτες είχαν τόσο κατατρομοκρατηθεί, ώστε αν έβλεπαν κάποια στιγμή να ξεπροβάλλει από τα τείχη ένα σχοινί ή ένα μικρό ξύλο το έβαζαν στα πόδια, ξεφωνίζοντας ότι κάποια καινούργια μηχανή έχει βάλει σε λειτουργία ο Αρχιμήδης. Ο δαιμόνιος μηχανικός είχε κερδίσει και τον ψυχολογικό πόλεμο. Ο Ρωμαίος ιστορικός Τίτος Λίβιος (64 πΧ - 17 μΧ. επιβεβαιώνει τη διήγηση του Πολύβιου. Ο Μάρκελλος απελπίστηκε ότι θα καταλάβει την πόλη με επιθέσεις και αποφάσισε να περιορισθεί στον αποκλεισμό της. Συγχρόνως άρχισε να κάνει διαπραγματεύσεις με τους Συρακόσιους για την απελευθέρωση, έναντι λύτρων, του Σπαρτιάτη στρατηγού Δάμιππου, που είχαν συλλάβει αιχμάλωτο οι Ρωμαίοι. Κατά τις διαδικασίες των διαπραγματεύσεων, γράφει ο Πλούταρχος, διεπίστωσε ότι ένας πύργος του τείχους φυλασσόταν αμελώς. Κάποια μέρα που οι Συρακούσιοι γιόρταζαν την Άρτεμη και το είχαν ρίξει στο κρασί, οι Ρωμαίοι επιτέθηκαν κατά του πύργου εκείνου και τον κατέλαβαν οπότε, επωφεληθέντες από τη σύγχυση, κατέλαβαν τον περίβολο του τείχους, με συνέπεια να παραλύσει κάθε αντίσταση και καταληφθεί η πόλη. Έχουν εκφρασθεί απορίες και αντιρρήσεις για τη διήγηση του Πλούταρχου. Υπάρχει και άλλη (πιθανώτερη) εκδοχή για την κατάληψη των Συρακουσών, που παραθέτει ο Τίτος Λίβιος, κατά την οποία η πόλη κατελήφθη κατόπιν προδοσίας του Ισπανού στρατηγού Μέρικου (Moericus), που αγωνιζόταν με την πλευρά των Συρακουσίων. Κατά τον Πλούταρχο8, ο Μάρκελλος είχε δώσει εντολή να μη θιγεί ο Αρχιμήδης και είχε την πρόθεση να μην επιτρέψει τη λεηλασία, αλλά οι στρατιώτες αξίωσαν να τους επιτραπεί να επωφεληθούν από τη λεία πολέμου, και ο Μάρκελλος αρκέσθηκε να απαγορεύσει τις σφαγές, την ατίμωση, τον εξανδραποδισμό, και την πυρπόληση της πόλεως – "ουδείς μεν ην ο τολμών εναντιούσθαι τοις στρατιώταις αιτουμένοις δι’ αρπαγής ωφεληθήναι". Έτσι ακολούθησαν διαρπαγές και βιαιοπραγίες, χωρίς να αποφευχθεί πλήρως και η σφαγή.8Μερικοί κατηγορούν τον Πλούταρχο, που ήταν πράγματι φιλο-Ρωμαίος, ότι προσπαθεί να εξιδανικεύσει τον Μάρκελλο. Ίσως έπρεπε να το κάνει ''εξ ανάγκης'', για να μπορεί να τον «παραλληλίσει» με τον Πελοπίδα, που ήταν υπόδειγμα λεβεντιάς.7 Ο θρύλος λέει ότι ο Αρχιμήδης ήταν στο σπίτι του απασχολημένος στη λύση κάποιου γεωμετρικού προβλήματος, χαραγμένου στην άμμο, ίσως μη έχοντας αντιληφθεί την άλωση της πόλεως. Σήκωσε το κεφάλι του στον στρατιώτη που του ζήτησε να τον ακολουθήσει στον Μάρκελλο και, ευρισκόμενος εκτός πραγματικότητος, του είπε "μη μου τους κύκλους τάραττε", ενδεχομένως επιζητώντας χρόνο για να λύσει το πρόβλημα. Εκείνος όμως θύμωσε και τον σκότωσε, ίσως γιατί δεν τον ανεγνώρισε, αλλά και πιθανώς για να λεηλατήσει ανετώτερα το πλούσιο σπίτι. Υπάρχει και άλλη εκδοχή που λέει ότι, όταν είδε τον στρατιώτη να ορμάει εναντίον του, είπε "παρά κεφαλάν και μη παρά γραμμάν", και ο στρατιώτης τον σκότωσε. Ο Μάρκελλος στενοχωρήθηκε πολύ για τον θάνατο του μεγάλου μαθηματικού τον οποίο εθαύμαζε. Κατηγόρησε τον φονέα στρατιώτη ως ανόσιο και εναγή, και δεν θέλησε ούτε να τον αντικρύσει. Κάλεσε τους συγγενείς του Αρχιμήδη και τους ετίμησε. Περισυνέλεξε τις αστρονομικές του συσκευές και άλλες μεν αφιέρωσε στα ιερά της Ρώμης, άλλες δε τις πήρε στο σπίτι του, όπου σωζόντουσαν επί μακρόν από τους απογόνους του. Οι Συρακούσιοι έθαψαν με τιμές τον Αρχιμήδη και στον τάφο του έβαλαν μια πλάκα με την παράσταση μιας σφαίρας εγγεγραμμένης σε κύλινδρο. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο ίδιος ο Αρχιμήδης είχε ζητήσει να μπει στον τάφο του αυτή η παράσταση, φαίνεται ότι θεωρούσε αυτή την ανακάλυψή του ως τη σημαντικώτερη (ή μία από τις σημαντικώτερες) από όσες είχε κάνει - ο λόγος των όγκων του κυλίνδρου προς τη σφαίρα είναι τρία προς δύο (3/2), ίδιος είναι και ο λόγος των επιφανειών. Ο τάφος αργότερα παραμελήθηκε και ξεχάστηκε, τον ανεκάλυψε όμως το 75 π.Χ. ο Κικέρων (106 - 43 π.Χ.), όταν βρέθηκε στη Σικελία ως οικονομικός διοικητής, αναγνωρίζοντάς τον από την παράσταση του κυλίνδρου και της σφαίρας στην πλάκα. Έχει δημοσιευθεί στον τύπο ότι ο τάφος ξαναβρέθηκε το 1966 σε ανασκαφή της Ιταλικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας (κατ’ άλλους κατά την εκσκαφή θεμελιώσεως ενός Ξενοδοχείου), αλλά η πληροφορία δεν επιβεβαιώθηκε. Αξίζει να αναφερθεί ιδιαιτέρως ένα όπλο το οποίον, κατά τον θρύλο, χρησιμοποίησε ο Αρχιμήδης στην άμυνα των Συρακουσών, όπλο που έχει προκαλέσει πολλά θαυμαστικά και πολλές επιφυλάξεις, πρόκειται για την πυρπόληση του Ρωμαϊκού στόλου δια κατόπτρων. Οι επιφυλάξεις έχουν δύο συνιστώσες, η πρώτη είναι αν έγινε ή όχι, ως ιστορικό γεγονός, και η δεύτερη είναι αν η πυρπόληση είναι εφικτή, με τον τρόπο που την παρουσιάζει ο θρύλος. Ο Πολύβιος (203 - 120 π.Χ.), ο Διόδωρος (80 - 20 π.Χ,), ο Τίτος Λίβιος (64 π.Χ. - 17 μ.Χ.) και ο Πλούταρχος (45 - 120 μ.Χ.) δεν δίνουν τέτοια πληροφορία, δεν αναγράφουν το γεγονός της πυρπολήσεως. Πάντως, έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ο Πολύβιος έχει γράψει και δεύτερο μέρος με την περιγραφή της πολιορκίας, που όμως δεν διασώθηκε, ίσως η περιγραφή να βρισκόταν εκεί.8 Την πρώτη μαρτυρία παρέχουν ο Λουκιανός (120 - 190 μ.Χ.), ο οποίος αναφέρει τα "εκ χαλκού πυροφόρα κάτοπτρα", και ο Γαληνός (129 - 199 μ.Χ.), ο οποίος αναγράφει ότι ο Αρχιμήδης "δια των πυρείων εμπρήσαι τας των πολεμίων τριήρεις", με εύφλεκτες ύλες δηλαδή. Η πληρέστερη μνεία για «πυρπολικά» κάτοπτρα γίνεται για πρώτη φορά από τον Ανθέμιο (474 - 550 μ.Χ.), τον δεύτερο από τους δύο μηχανικούς που σχεδίασαν την Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, ο οποίος εκφράζει απόλυτη βεβαιότητα για το γεγονός "άπασιν ομολόγως γαρ ιστορηθέντος, ως τας ναυς των πολεμίων δια των ηλιακών έκαυσεν ακτίνων". Αυτός έγραψε ένα βιβλίο "Περί μηχανικών παραδόξων" στο οποίο απεδείκνυε ότι ο Αρχιμήδης δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει παραβολικά κάτοπτρα, αλλά η πυρπόληση μπορούσε να γίνει με κατάλληλη τοποθέτηση 24 επιπέδων κατόπτρων. Αποσπάσματα του βιβλίου εκδόθηκαν το 1774 στο Παρίσι από τον M. Dupuis. Επανάληψη των πληροφοριών μπορούμε να βρούμε πολλές φορές στους ακόμη μεταγενέστερους, τον Ζωναρά (επί Αλεξίου Α΄ Κομνηνού), τον Ευστάθιο (πατριάρχη 1019 - 1025 μ.Χ.) και τον Ιωάννη Τζέτζη (1110 - 1180 μ.Χ.) κ.α.. Είναι εντυπωσιακό ότι οι περισσότεροι μιλούν για κοίλα κάτοπτρα, προφανώς ανεγνώριζαν πως ο Αρχιμήδης ήξερε ότι, κατά την ανάκλαση επ’ αυτών, οι ακτίνες εστιάζονται σε σημείο. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η χρησιμοποίηση του ήλιου για το άναμμα φωτιάς ήταν πολύ γνωστή στους Έλληνες. Ο Αριστοφάνης (452 - 385 π.Χ.) στις Νεφέλες, βάζει τον Στρεψιάδη να υποδεικνύει το άναμμα με τη βοήθεια γυαλιού, που το ονομάζει λίθον διαφανή "….. ήδη παρά τοις φαρμακοπώλαις την λίθον ταύτην εόρακας την καλήν, την διαφανή, αφ’ ής το πυρ άπτουσι". Ο Θεόφραστος (377 - 287 π.Χ.) αναρωριέται "… ότι δε από μεν του ηλίου φως άπτουσι τη ανακλάσει από των λείων, τι το άπορον;" Ο Ήρων ο Αλεξανδρεύς (100 π.Χ. - 150 π.Χ.) χρησιμοποίησε σε κατασκευές του την ηλιακή ακτινοβολία. Ο Πλίνιος (23 - 79 μ.Χ.) αναφέρει τη χρησιμοποίηση γυάλινων δοχείων με νερό, ως φακών. Είναι βέβαιο ότι ο Αρχιμήδης γνώριζε τη μέθοδο ανάμματος φωτιάς από τον ήλιο, δεν την επινόησε. Δική του είναι η επινόηση της μεθόδου με την οποία η ηλιακή ενέργεια συγκεντρωνόταν στο επιθυμητό σημείο, σε επαρκή ποσότητα ώστε να προκαλέσει ανάφλεξη (ξύλου ή πανιού;), και σε αρκετή απόσταση από τη θέση ανακλάσεως. Ο Γερμανός καθηγητής Χόπ, στο βιβλίο του "Ιστορία της Φυσικής", αναφέρει ότι το 1492 στη Βενετία, ο Έλληνας φιλόλογος και ουμανιστής Γεώργιος Βάλλας (G. Vallas 1447 1500) είχε στη βιβλιοθήκη του το βιβλίο του Αρχιμήδη "Κατοπτρικά", το οποίον αργότερα εκλάπη και χάθηκε. Ο Αρχιμήδης, επομένως, είχε πλήρεις γνώσεις περί κατόπτρων. Είναι βέβαιο επίσης ότι γνώριζε τη χρήση της φωτιάς ως πολεμικού όπλου. Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι στη μάχη του Δηλίου (το σημερινό Δήλεσι) το 424 π.Χ., μεταξύ Αθηναίων και Βοιωτών, ο Βοιωτάρχης Παγώνδας χρησιμοποίησε μια μορφή φλογοβόλου, που εκτόξευε ένα εμπρηστικό μίγμα από θειάφι, πίσσα και νιτρικό άλας. Αλλά και ο Αλέξανδρος, 100 χρόνια περίπου πριν από τον Αρχιμήδη φαίνεται να χρησιμοποίησε και εκείνος μια μορφή φλογοβόλου, με άγνωστη σύσταση εκτοξεύματος.9 Οι μελετητές εκείνης της εποχής και οι αμφιβάλλοντες για τον εμπρησμό του Ρωμαϊκού στόλου δια κατόπτρων διατυπώνουν τα εξής προβλήματα (συνδεδεμένα μεταξύ τους), που θα έπρεπε να επιλύσει ο Αρχιμήδης, για να πετύχει το αποτέλεσμα που επιθυμούσε: ·να εκτιμήσει «στρατηγικώς» την επιθυμητή απόσταση στην οποία θα έπρεπε να πλήξει το πλοίο, 20 ως 30 μέτρα από των τειχών ή σε απόσταση εκατοντάδος·να εκτιμήσει το μέγεθος της ηλιακής ενέργειας που χρειαζόταν για να πετύχει την ανάφλεξη, στο ξύλινο σκαρί ή στα πανιά, στην απόσταση αυτή·να εκτιμήσει τα μέσα και τις δυνατότητες που είχε, υλικές, τεχνικές και χρονικές (κάτοπτρα και αριθμός τους, επίπεδα ή κοίλα ή συστοιχίες, υλικό τους κλπ.), να συγκεντρώσει αυτή την ενέργεια, συντονίζοντας τις ενέργειες των συντελεστών·να αντιμετωπίσει την κίνηση των πλοίων, που θα πρέπει να ήταν συνεχής (ιδίως εν όψει του κινδύνου) και θα δυσχέραινε την εστίαση του στόχου·να αντιμετωπίσει την προσβολή των σχετικών κινήσεων προετοιμασίας κάθε ενέργειας επί των τειχών, από τον Ρωμαϊκό στρατό·να επιλέξει άλλον τρόπο πυρπολήσεως των πλοίων ή και επινοήσεως άλλης μορφής πλήγματοςΕν όψει όλων αυτών των δυσχερειών, έχουν γίνει σκέψεις και έχουν επιχειρηθεί διάφορες ερμηνείες από τους μελετητές του Αρχιμήδη και της Iστορίας. Υπάρχουν οι εντάσσοντες την πυρπόληση του Ρωμαϊκού στόλου στη φιλολογία ή και τη μυθολογία. Υπολογίζουν ότι η απαιτούμενη κατοπτρική επιφάνεια έπρεπε να έχει μέγεθος τουλάχιστον 20 m2 (υπάρχουν και αυτοί που την υπολογίζουν σε 420 m2) και αντίστοιχα μεγάλο αριθμό κατόπτρων, που δεν είχε τη δυνατότητα να κατασκευάσει ο Αρχιμήδης. Θα έπρεπε μάλιστα να λύσει το πρόβλημα της συγκλίσεως πολλών κατόπτρων στο επιθυμητό σημείο. Υπάρχουν επίσης αυτοί που επιχείρησαν να εφαρμόσουν τη μέθοδο όπως την περιγράφουν τα διάφορα κείμενα, με μικρές, γενικώς, επιτυχίες. Υπάρχουν ακόμα εκείνοι που θεωρούν ότι υπήρξαν πράγματι πρωτοφανείς επινοήσεις προσβολής του Ρωμαϊκού στόλου, αλλά όχι ακριβώς δια κατόπτρων ή μόνον δι’ αυτών. Οι συνηθέστερα προβαλλόμενες υποθέσεις είναι: Ø Ο Αρχιμήδης χτυπούσε τα πλοία με μια μορφή τηλεβόλου (που φέρεται με το όνομα αρχιτρόνιτο9) που είχε επινοήσει, το οποίον λειτουργούσε με ατμό και εκτόξευε μεγάλα βλήματα, (ίσως με θέρμανση του νερού με ηλιακή ενέργεια), για τη δημιουργία του ατμού. Έχει υποστηριχθεί και η παραλλαγή10 ότι οι οβίδες ήταν πήλινες και περιείχαν εύφλεκτες ύλες.9Το όνομα δημιουργήθηκε από τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, από τις λέξεις Αρχι-μήδης και τρώννυμι (=πλήττω, πληγώνω, βλάπτω). Οι πληροφορίες για το τηλεβόλο του Αρχιμήδη μιλούν για εισαγωγή, δια βαλβίδων, λίγου νερού στον σωλήνα και απότομη ατμοποίηση από ενυπάρχουσα θερμότητα. Ο ντα Βίντσι σχεδίασε (δεν κατασκεύασε) ένα παρόμοιο τηλεβόλο, αναγνωρίζοντας ότι είναι επινόηση του Αρχιμήδη, και εκτιμώντας ότι μπορούσε να εκτοξεύσει βλήμα βάρους 25 kg σε απόσταση 1.100 m. Επρόκειτο για ένα σωλήνα από ορείχαλκο, κλειστόν κατά τη μία του άκρη, μέσα στο οποίο έβαζαν λίγο νερό, ενώ έφραζαν την άλλη άκρη με σφαιρικό βλήμα. Η πίεση του ατμού που εδημιουργείτο από τη θέρμανση του σωλήνα εκτόξευε το βλήμα.10Από τον καθηγητή Τσέζαρε Ρόσι του Πανεπιστηµίου Federico ΙΙ της Νάπολης10 Ø Ο Αρχιμήδης κατηύθυνε τα κάτοπτρα έτσι ώστε να «λούζουν» στο ηλιακό φως τα επιλεγόμενα πλοία, τυφλώνοντας, καταπλήσσοντας και τρομοκρατώντας τους επιβάτες τους, οι οποίοι έτσι δεν αντιλαμβανόντουσαν ότι η πυρπόληση επιτυγχανόταν με φλεγόμενα βέλη ή ακόντια βουτηγμένα στην πίσσα, που έστελναν οι πολιορκημένοι, ή από το υγρό πυρ που εκτόξευε ένας καταπέλτης, και όχι από αυτό τούτο το ηλιακό φως.Τηλεβόλον Αρχιμήδους. Κατά τον Leonardo Da Vinci: Architronito e una macchina di fino rame, invenzlone d' Archimede.Ο Καρτέσιος αμφισβήτησε την δυνατότητα εκτελέσεως του εμπρησμού δια κατόπτρων. Ο Φινέ επιχείρησε το 1556 να εκτελέσει το πείραμα όπως το πρότεινε ο Ανθέμιος, αλλά απέτυχε. Αντιθέτως, το 1646 ο Γερμανός Kircher (1601 - 1680) και το 1747 ο Γάλλος Buffon (1707 - 1788) το εξετέλεσαν επιτυχώς, αλλά σε ποσότητα άνθρακος, όχι σε πλοίο. Στα νεώτερα χρόνια, αναφέρεται ένα πείραμα που έγινε στην Ιταλική πόλη Όζιμο (το αρχαίο Αύξιμο) όπου, με 450 μικρά επίπεδα κάτοπτρα, συνολικής επιφανείας 20 m2, έγινε δυνατή η ανάφλεξη του πανιού ενός πλοίου. Πιο πρόσφατα, το 2005 και το 2006, φοιτητές του ΜΙΤ (Massachusetts Institute of Technology) απέτυχαν στο πείραμα που επεχείρησαν για λογαριασμό της τηλεοπτικής εκπομπής “MythBusters”, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι η πυρπόληση του Ρωμαϊκού στόλου με κάτοπτρα ανήκει στη φαντασία του Λουκιανού. Προσπάθησαν μάλιστα να υποβαθμίσουν το πείραμα του Σακά (θα αναφερθεί στη συνέχεια), που είχε γίνει πολύ γνωστό στην Αμερική, λέγοντας ψευδώς ότι είχε χρησιμοποιήσει γυάλινα κάτοπτρα. Η απάντηση - καταπέλτης ήρθε από τον ειδικό οπτικό ερευνητή Stephen R. Wilk με το άρθρο του “Archimedes Solar Weapon” στο περιοδικό “The Spectrograph” του ΜΙΤ, που απεδείκνυε ότι το προηγούμενο πείραμα δεν έγινε και τόσο "έντιμα", κατέληγε στο επιθυμητό, για τις ανάγκες της εκπομπής, αποτέλεσμα. Ασφαλώς η πληρέστερη (και πετυχημένη) προσπάθεια για τον έλεγχο της αλήθειας του γεγονότος έγινε το 1973 από τον Μηχανολόγο - Ηλεκτρολόγο Ιωαν. Σακά, με τη συνεργασία του μαθηματικού Ευαγγ. Σταμάτη και τη χρηματοδότηση του ΤΕΕ. 11 Ο Σακάς με άρθρο του που δημοσίευσε στα ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ - ΕΙΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ, τομ. 3 Ιουλ.- Αυγ.- Σεπτ. 1966, ύστερα από θεωρητική έρευνα διαφόρων πιθανών μορφών επιφανειών ανακλάσεως, έφτανε στο συμπέρασμα ότι, με τις γνώσεις και τις τεχνικές δυνατότητες της εποχής του Αρχιμήδη, δεν ήταν δυνατή η κατασκευή κοίλων κατόπτρων ή φακών ή συνδυασμών τους, οι οποίοι να μπορούν να συγκεντρώσουν την ηλιακή ενέργεια που χρειαζόταν για την πυρπόληση πλοίου. Κατέληγε ότι θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν επίπεδα κάτοπτρα, ίσως μεγάλες ασπίδες επενδεδυμένες με λειασμένο χαλκό, κάτι που θα παρείχε σημαντικά στρατιωτικά πλεονεκτήματα. Υπολόγισε ότι με 25 ως 50 τέτοιες ασπίδες θα μπορούσε να επιτευχθεί ανάφλεξη πανιού ή πλοίου (ιδίως αν ήταν αλειμμένο με πίσσα) σε απόσταση 30 ως 40 μέτρων από το τείχος. Ο αριθμός των ασπίδων θα έπρεπε να γίνει 200, για να αυξηθεί το "βεληνεκές" στα 100 μέτρα. Είχε εκτελέσει και πείραμα, υπό κλίμακα, το προηγούμενο έτος 1965 στην Θεσσαλονίκη. Τόσο στους θεωρητικούς υπολογισμούς της αναγκαίας ενέργειας για την έναυση, όσο και στο πείραμα, θεωρούσε ότι η ξύλινη επιφάνεια των πλοίων ήταν επενδεδυμένη με πίσσα ή κεδρίαν11 για λόγους στεγανοποιήσεως.Το σχήμα προέρχεται από τα Τεχνικά Χρονικά του Σεπτεμβρίου 1973Το καλοκαίρι του 1973, στις 24-6-73, στις 17-7-73 και στις 22-7-73, ο Σακάς έκανε στους πρόποδες του Υμηττού τρείς επιτυχείς δοκιμαστικές προσπάθειες αναπαραστάσεως, με επίπεδα κάτοπτρα μεγέθους μεγάλης ασπίδας 1,70 x 0,69 m, σε αριθμό ασπίδων που κυμαινόταν από 100 μέχρι 200 και για απόσταση στόχου από 85 ως 170 m. Η περιγραφή τους εκτίθεται στο τεύχος του Σεπτεμβρίου 1973 των Τεχνικών Χρονικών.11Η κεδρία είναι σκουρόχρωμη ουσία που προερχόταν από απόσταξη ρητινούχων ξύλων και εχρησιμοποιείτο για την "κέδρωση" των πλοίων και των σχοινιών, για προστασία από την υγρασία12 Το σχήμα προέρχεται από τα Τεχνικά Χρονικά του Σεπτεμβρίου 1973Η τελική προσπάθεια αναπαραστάσεως της πυρπολήσεως έγινε στις 6-11-1973 στο Κέντρο Εκπαιδεύσεως ΠΑΛΑΣΚΑ του Ναυτικού στον Σκαραμαγκά, με τη βοήθεια του ιστορικού Ευαγγ. Σταμάτη και παρουσία αντιπροσώπων των ελληνικών και ξένων ΜΜΕ. Χρησιμοποιήθηκαν 70 επίπεδα, επιχαλκωμένα κάτοπτρα, του μεγέθους που προαναφέρθηκε. Ο στόχος ήταν ένα ξύλινο πλοιάριο, με ομοίωμα Ρωμαίου στρατιώτη, σε απόσταση 100 μέτρων. Όταν επιτεύχθηκε (με προσπάθεια) η εστίαση των κατόπτρων και η συγκέντρωση των ακτίνων, η ανάφλεξη έγινε σε χρόνο δευτερολέπτων. Η επιτυχία του πειράματος έγινε γνωστή σε όλον τον κόσμο και υπήρξαν πολλές δημοσιεύσεις στον Ευρωπαϊκό και Αμερικανικό τύπο, στην εφημερίδα New York Times (11-11-73), στο περιοδικό Time (26-11-73) και αλλού. 13 Επομένως, η πυρπόληση του Ρωμαϊκού στόλου από τον Αρχιμήδη, περίπου όπως την περιγράφει ο Ανθέμιος, ήταν εφικτή, θα μπορούσαμε άλλωστε να δεχθούμε ότι ο Αρχιμήδης ήταν περισσότερο ικανός απ’ όλους όσους επιχείρησαν την επαναλήψη κατά τη σύγχρονη εποχή. Εξ άλλου θα ήταν παράλογο να θεωρήσουμε ως καθ’ ολοκληρίαν «επινόηση» του Λουκιανού και των άλλων το ιστορικό επεισόδιο που αναφέρουν. Ας ελπίσουμε ότι κάποτε θα ανακαλυφθούν στοιχεία (ίσως το δεύτερο μέρος της περιγραφής της πολιορκίας των Συρακουσών από τον Πολύβιο ή άλλα), που θα περιγράφουν ακριβώς τα γεγονότα και τον τρόπο. Η σημερινή δυνατότητα αναγνώσεως των παλίμψηστων, των οποίων υπάρχει ένα μεγάλο πλήθος στις βιβλιοθήκες όλου του κόσμου, δίνει εξαιρετικά μεγάλες δυνατότητες να ανακτηθεί ένα πολύ μεγάλο μέρος της αρχαίας Ελληνικής γραμματείας, που σήμερα θεωρείται απωλεσθέν. Πέραν όσων αναφέρθηκαν προηγουμένως και πολύ συνοπτικά, οι περισσότερο ή λιγώτερο έγκυρες, σκόρπιες περιγραφές και ο θρύλος, φέρουν τον Αρχιμήδη ως επινοητή των επομένων ανακαλύψεων: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.Αραιόμετρο - πυκνόμετρο, Συνέσιος και Παλαίμων Αστρονομικό όργανο μετρήσεως μεγεθών και αποστάσεων, "Ψαμμίτης" Βαρυουλκός, μηχάνημα έλξεως βαρών, Τζέτζης, Πάππος Κοχλίας ή έλιξ, Αθήναιος, Διόδωρος, Ευστάθιος, Φίλων, Ψελλός, Στράβων Οδόμετρο - Δρομόμετρο - οδοντωτός τροχός, Ήρων, Τζέτζης Πολύσπαστο, Γαληνός, Ορειβάσιος, Πλούταρχος, Τζέτζης Πλανητάριο ή Σφαίρα, παριστώσα τον κόσμο, με τις κινήσεις ηλίου, σελήνης, πλανητών και ζωδίων, Πάππος, Πρόκλος, Σέξτος Εμπειρικός, Κικέρων Σίφων, Ψελλός Οστομάχιον, παιχνίδι με τεμάχια ελεφαντοστού, που θα αναφερθεί ιδιαιτέρως Χαριστίων - Μοχλός, Σιμπλίκιος, Τζέτζης Ωρολόγιο υδραυλικό, για τον ακριβή υπολογισμό της ώρας, πραγματεία του Αρχιμήδη που σώζεται στα Αραβικά, Πάππος, ΒιτρούβιοςΟι επιδόσεις και τα επιτεύγματα του Αρχιμήδη στον τομέα των μαθηματικών και της αστρον
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.