Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Παρασκευή, 20 Μαίου 2022

Εισήγηση του κ.  Σταύρου Γανωτή, Αρχ. Μηχ. ΕΜΠ, στο 11ο Πανελλήνιο Αρχιτεκτονικό Συνέδριο

ΕΠΑΝΙ∆ΡΥΣΗ - ∆ΙΑΣ ΣΗ Τ Ν ΕΠΑΕ Σταύρος Γανωτής, Αρχιτέκτων Μηχανικός ΕΜΠ, sitonag@tee.grΑ. ΕΙΣΑΓ ΓΗ Αι όψεις των κτιρίων και τα ορατά εν γένει µέρη αυτών, δέον όπως ικανοποιούν τας απαιτήσεις της αισθητικής τόσον ως µεµονωµένων κτιρίων, όσον και ε ν σχέσει προς την θέσιν και το περιβάλλον αυτών. Η Αρχή δύναται να ασκή κατά την κρίσιν της αρχιτεκτονικόν έλεγχον της µορφής των κτιρίων διά της (………) Επιτροπής Ενασκήσεως Αρχιτεκτονικού Ελέγχου και να τροποποιή ή και να απορρίπτη µελέτην αντικειµένην προς την αισθητικήν.Οι φράσεις αυτές, σταχυολογηµένες από τον ΓΟΚ του 1973 (άρθρο 79 - παρ.1, άρθρο 80 - παρ.1) έχουν αναθεωρηθεί µεν από τα σχετικά µεταπολιτευτικά νοµοθετήµατα, περιγράφουν δε µε ανεπιτήδευτο τρόπο τόσο την κρατούσα έως και σήµερα θέση του γραφειοκρατικού συστήµατος για την αισθητική όσο και τον ρόλο που επιµένει να επιφυλάσσει η τρέχουσα πρακτική για τις ΕΠΑΕ. Ο ρόλος και η λειτουργία των ΕΠΑΕ αποτελούν αντικείµενο ενός ατέρµονος διαλόγου που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980. Στο διάλογο αυτό είναι πρόδηλο το όραµα των αρχιτεκτόνων για αναβάθµιση του ρόλου των ΕΠΑΕ, όπως πρόδηλο είναι και το όραµα για αναβάθµιση του ρόλου των αρχιτεκτόνων στην παραγωγή του κτισµένου περιβάλλοντος στην Ελλάδα. Εµείς δεν θα ασχοληθούµε µε την αναβάθµιση των ΕΠΑΕ - περιττεύει. Θα προτείνουµε την επανίδρυσή τους προκειµένου να διασωθούν. Οι ΕΠΑΕ, δίχως εγγύηση για τη λειτουργία τους σύµφωνα µε το θεσµικό τους ρόλο, έχουν απορροφηθεί από το γραφειοκρατικό σύστηµα και λειτουργούν ακριβώς αντίθετα από ότι οι αρχιτέκτονες είχαν οραµατιστεί. Αυτό αποδεικνύει τόσο η κοινή γνώµη των αρχιτεκτόνων όσο και η αποτίµηση της δόµησης ύστερα από 3 δεκαετίες λειτουργίας των ΕΠΑΕ. Με δεδοµένη πλέον την αρχιτεκτονική ερηµοποίηση της πόλης, την αυξανόµενη καταστροφή του δηµόσιου χώρου και του τοπίου, µε προφανή την ανεπάρκεια του συστήµατος αισθητικών περιορισµών και ελέγχων να διασώσει, πολλώ δε µάλλον να αναπτύξει την αρχιτεκτονική δηµιουργία, πρέπει άµεσα να ληφθούν µέτρα απελευθέρωσης της αρχιτεκτονικής πράξης. ∆εν διαφαίνεται θεσµική οδός που να εξασφαλίζει την ορθή λειτουργία των ΕΠΑΕ, πρωτίστως διότι η γενετική διατύπωση του βασικού τους στόχου, δηλαδή η αποφυγή των προδήλως ακαλαίσθητων, στερείται επιστηµονικής νοµιµοποίησης, άρα και αντικειµενικού ορισµού. Αυτονόητα λοιπόν, σύµφωνα µε τους κανόνες της τέχνης και της επιστήµης, η έννοια του ελέγχου είναι παράνοµη και αυτός πρέπει να καταργηθεί. Εάν όµως στερήσουµε από τις ΕΠΑΕ το τελευταίο Ε, ποιο ρόλο θα µπορούσαµε να τους αποδώσουµε; Β. ΙΣΤΟΡΙΚΟ, ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ Τι θέλαµε να πετύχουµε µε τις ΕΠΑΕ; Θεωρητικά, τον «αισθητικό» και λειτουργικό έλεγχο της δόµησης η οποία, στο τέλος της δεκαετίας του 1970, παραγόταν κατά 90% από µη αρχιτέκτονες. Εποµένως, στην αδυναµία µας να επιτύχουµε τα αυτονόητα, δηλαδή την κατά ειδικότητα εκπόνηση των µελετών, εγκαθιδρύσαµε ένα σύστηµα αισθητικού ελέγχου µε ελέγχοντες αρχιτέκτονες. Θεσµοθετήθηκε ένας έλεγχος «επί δικαίων και αδίκων». Έλεγχος, ωσάν να µας πανικοβάλει το ενδεχόµενο µιας εφαρµοσµένης αρχιτεκτονικής ελεύθερης, που να µπορεί να εκπαιδεύει την κοινωνία καλύτερα από τις Biennale, τις ηµερίδες ή τις νοµοθετικές ρυθµίσεις. Και µόνη η διατύπωση του πλαισίου λειτουργίας των ΕΠΑΕ είναι δηλωτική του ότι το εγχείρηµα στηρίζεται σε πήλινα πόδια: δεν υφίσταται κανένα επιστηµονικό έρεισµα στη φράση «προδήλως ακαλαίσθητες προτάσεις». Και βεβαίως, όπου δεν υπάρχουν επιστηµονικές προδιαγραφές και σαφείς οδηγίες ελλοχεύει η διαφθορά. Καθώς τα ισχυρά οικονοµικά συµφέροντα εύκολα διαχειρίζονται την παραπάνω αντινοµία, ο έλεγχος πολύ σπανίως αφορά στα σηµαντικά, υπερτοπικής σηµασίας κτίρια. Ο πέλεκυς πίπτει κατά κανόνα στα κτίρια µικρής κλίµακας, τα κτίρια των σχετικά χαµηλών εισοδηµάτων. Ταυτόχρονα εγκαθιδρύονται κλειστά διεφθαρµένα κυκλώµατα, που αποκτούν πόστα ελέγχου της δόµησης στις ελεγχόµενες περιοχές.Πέρα από ζητήµατα κατάχρησης εξουσίας και διαφθοράς, ας δούµε και το νοµικό πλαίσιο: 1. Ποια κτίρια θεσµικά ελέγχονται από ΕΠΑΕ; • Πρώτον τα ειδικά κτίρια, αυτά δηλαδή που ούτως ή άλλως µελετώνται µόνο από αρχιτέκτονες! (Άνευ σχολίου...) • ∆εύτερον, (υποτίθεται) τα δηµόσια έργα. (Άνευ σχολίου, επίσης....) • Τρίτον, τα κτίρια σε περιοχές µε ειδικά διατάγµατα και ειδικούς όρους δόµησης. Εδώ ολοκληρώνεται ο παραλογισµός διότι οι ειδικοί όροι είναι ήδη ένα κακοφτιαγµένο σύστηµα αισθητικού ελέγχου και η συµµόρφωση προς τούτο ελέγχεται από τον µηχανικό εφαρµογής και όχι από την ΕΠΑΕ η οποία αδυνατεί να χορηγήσει στοιχειώδεις παρεκκλίσεις ένταξης (πχ, λάθος δελτίο αναγνώρισης). Ταυτόχρονα βέβαια εφαρµόζεται και ο ΓΟΚ που αδυνατεί να αντιµετωπίσει ζητήµατα ένταξης σε ήδη δοµηµένα περιβάλλοντα (∆, χαγιάτια, δόµηση πάνω από οδό). Όσον αφορά στην κριτική µας για τα ειδικά διατάγµατα, ο βαθµός της αντίφασης είναι τέτοιος που, άπαξ και ένα παλαιό κτίριο καταρρεύσει σε παραδοσιακό οικισµό, είναι αδύνατον εφαρµόζοντας νόµιµες πρακτικές να το ξανακτίσουµε. Υπάρχει περαιτέρω ένα µεγάλο κενό στη διαχείριση του τοπίου, έξω από πόλεις και οικισµούς. ∆εν αναφερόµαστε µόνο στην περιβόητη εκτός σχεδίου δόµηση αλλά και στις ανθρωπογενείς παρεµβάσεις που, συχνά, διαφεύγουν αρχιτεκτονικής αδειοδότησης (οδοποιίες, έργα «εθνικής σηµασίας και εθνικής ασφάλειας», φράγµατα, αιολικά πάρκα, λιµενικά έργα, κατασκευή και συντήρηση αρόσιµης γης κλπ). 2. Τελικά, τι δεν ελέγχει η ΕΠΑΕ; • ∆εν ελέγχει τις περιπτώσεις που ελέγχουν τα ΣΧΟΠ ή οι αρχαιολόγοι και οι αρχιτέκτονες του ΥΠ.ΠΟ. στις διάφορες εφορείες αρχαιοτήτων (ΕΠΚΑ, ΕΒΑ ή Νεωτέρων Μνηµείων). • ∆εν ελέγχει τα νέα κτίρια κατοικίας στους οικισµούς < 2000 κατοίκων που, σύµφωνα µε το Π∆ 24/04/85 (ΦΕΚ 181/∆/3-5-85), κατατάσσονται στους αδιάφορους, και εφόσον δεν ανήκουν σε ευρύτερες χωρικές µονάδες που να έχουν χαρακτηρισθεί ως ενδιαφέρουσες (π.χ. νησιά Κυκλάδων ή ∆ωδεκάνησα) • ∆εν ελέγχει µελέτες για νέα κτίρια κατοικιών σε αδιάφορους γενικά τόπους. 3. Ας δούµε τώρα και το τελευταίο: πώς ελέγχει η ΕΠΑΕ; Πέραν από τα θεσµικά και νοµοθετικά πλαίσια, η συνεδρίαση της πρωτοβάθµιας ΕΠΑΕ είναι µια συνοπτική διαδικασία ελέγχου είκοσι – τριάντα µελετών σε 4-5 ώρες. Στα δέκα λεπτά περίπου που αναλογούν στην κάθε µελέτη η επιτροπή σχολιάζει και ο µελετητής είτε απολογείται είτε αποδέχεται δια της σιωπής του ή δια της απουσίας του τα σχόλια. Ο έλεγχος υλοποιείται µε διορθωτικές γραµµές επί των σχεδίων και, τελικά, η µελέτη πρέπει να προσκοµισθεί για επανέλεγχο στην επόµενη συνεδρίαση ή, στην καλύτερη περίπτωση, εγκρίνεται «όπως διορθώθηκε». Εκτός αν η µελέτη «περάσει». Οι ΕΠΑΕ λειτουργούν σαν τη γοµολάστιχα του κράτους στη διαδικασία παραγωγής του κτισµένου περιβάλλοντος. Είναι χαρακτηριστική η παλίνδροµη κίνηση της γοµολάστιχας στο πολύ ενδιαφέρον άρθρο «Ο θεσµός απόσυρσης κτιρίων και κατασκευών» µε συντάκτες τους κκ ∆ηµήτρη ∆ιαµαντόπουλο & Παναγιώτα Κάργα. Οι συντάκτες, µέλη και οι δύο της δευτεροβάθµιας ΕΠΑΕ Αττικής, περιγράφουν µια διορθωτική επέµβαση στον οικισµό του Πόρου που συνίσταται στο σβήσιµο της ασχήµιας των κτιρίων και την εγγραφή πάνω στις σβησµένες όψεις τους κάποιων νέων µορφολογικών στοιχείων, σε συνέχεια και συνέπεια µε τις γραµµές των ωραίων κτιρίων, που πάντα είναι τα πιο παλαιά. Η επέµβαση αυτή έχει σαν αποτέλεσµα την «αποκατάσταση του µετώπου του παραδοσιακού οικισµού του Πόρου». Στα συµπεράσµατα του άρθρου (σσ. 69,70 του περιοδικού), τεκµηριώνεται η αναγκαιότητα της µελέτης «µε τη σύγκριση της εικόνας του οικισµού µε αυτήν που αναδεικνύεται ως επιθυµητή µέσα από τις φωτορεαλιστικές απεικονίσεις των […] αναπλάσεων». Αµέσως πιο κάτω, οι συντάκτες θεωρούν άξιο να αναφερθεί ότι «στα 165 κτίρια του Παραλιακού Μετώπου εντοπίσθηκαν 42 νεωτερικά και ψευδεπίγραφα παραδοσιακά στοιχεία». Η απλοϊκή έκφραση «αναδεικνύεται ως επιθυµητή» είναι η απάντηση του 21ου αιώνα στο γκροτέσκο «προδήλως ακαλαίσθητα» του 20ου. Και η αναφορά του όρου «ψευδεπίγραφα» προδίνει τον κανόνα λειτουργίας των ΕΠΑΕ: Η παραχάραξη πρέπει να είναι άψογη. Οι αποµιµήσεις απλά δεν πείθουν. Η παραχάραξη αναφέρεται στην ιστορία, την κοινωνική δοµή, την οικονοµία και την κουλτούρα ενός τόπου, τα συστατικά στοιχεία δηλαδή της αρχιτεκτονικής. Και αυτός τον οποίο οι αποµιµήσεις δεν πείθουν είναι απλά ο τουρίστας, αφού σε αυτόν πουλάµε το προϊόν «Παραδοσιακός οικισµός Πόρου» (σελ. 56 του ίδιου άρθρου). Επί του πιεστηρίου. Ένα βήµα ακόµα προς τον απόλυτο ολοκληρωτισµό του δήθεν παραδοσιακού εκτελείται αυτή την εποχή µε τις εξαγγελίες του υφυπουργού ΠΕΚΑ κ. Ν. Σηφουνάκη. Σε συνέντευξη του αρχιτέκτονα υφυπουργού σε κυριακάτικο φύλλο προδιαγράφεται, ούτε λίγο ούτε πολύ, ο οριστικός θάνατος της αρχιτεκτονικής εξέλιξης στην επικράτεια της Ελλάδας: γενικά διατάγµατα µορφολογίας, αρχιτέκτονες µε εξειδίκευση στις «επιµέρους µορφές αρχιτεκτονικής». Θα οριστεί «αρµόζουσα αρχιτεκτονική» για κάθε περιοχή και ο αρχιτέκτονας θα υποχρεούται σε συµµόρφωση µε αυτήν. Το αποτυχηµένο µοντέλο των Κυκλάδων επεκτείνεται παντού και µάλιστα, για να µην υπάρχουν αντιδράσεις, να µη µπορεί να φωνάξει κανείς οτι ο βασιλιάς είναι γυµνός, καταργείται και το δικαίωµα έφεσης! Είναι εντυπωσιακό ότι χρειάστηκε ένας αρχιτέκτονας υφυπουργός για να δώσει τη χαριστική βολή στην αρχιτεκτονική πράξη και µάλιστα, δηλώνοντας ότι «οι ΕΠΑΕ έκλεισαν τον κύκλο τους». Γ. ΠΡΟΤΑΣΗ Η εµπειρία από κεντρικά συµβούλια «σοφών» (πχ ΚΑΣ, ΣΤΕ, Τοπικά) έχει δείξει ότι λειτουργούν εν γένει σε απόσταση από τον πολίτη, µε υπεροψία και αδιαφάνεια ενώ στελεχώνονται µε πολιτικά-κοµµατικά κριτήρια. Με αυτό το δεδοµένο προτείνεται η οριστική κατάργηση του ΑΠΑΣ και η απόρριψη οποιασδήποτε πρότασης για ίδρυση Κεντρικού Συµβουλίου Αρχιτεκτονικής. Το κενό στη συµµετοχή των αρχιτεκτόνων σε σηµαντικά ζητήµατα αρχιτεκτονικής και σε µεγάλης κλίµακας επεµβάσεις στο τοπίο, θα καλυφτεί µε την αναβάθµιση των ΕΠΑΕ µε την προσθήκη εκτάκτων µελών άλλων ειδικοτήτων µε ρόλο συµβουλευτικό. Αντί «ελέγχου», οι ΕΠΑΕ µετατρέπονται σε επιτροπές «παρεκκλίσεων». ς παρέκκλιση θεωρείται οποιαδήποτε µεµονωµένη τεκµηριωµένη πρόταση που αιτείται ειδικής αδείας για εκτέλεση εργασιών που δεν προβλέπονται ρητά ή δεν επιτρέπονται από τους κανονισµούς της διοίκησης (ενδεικτικά: δόµηση πάνω από οδούς, εξαίρεση από τους ειδικούς όρους δόµησης των διαταγµάτων των οικισµών <2000 κατοίκων ή παραδοσιακών, εξαιρέσεις από τον κτιριοδοµικό κανονισµό και τον ΚΕΝΑΚ, δόµηση εκτός σχεδίου σε κορυφογραµµές (πχ στη Μάνη), επισκευές και εκσυγχρονισµοί αλιευτικών οικίσκων εντός παραλίας, εκσκαφές / επιχώσεις >1.50 µ., χωροθέτηση Κέντρου Περίθαλψης Αγρίων Ζώων εντός ΖΟΕ ή σταθµού καταδυτών της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων σε βραχώδη ακτή). Επίσης παρεκκλίσεις - ως αποκλίνουσες από τους κανόνες της επιστήµης - θεωρούνται και οι αρχιτεκτονικές προτάσεις (ιδιωτικές και δηµόσιες) που δεν υπογράφονται από αρχιτέκτονες. Οι συνεδριάσεις των ΕΠΑΕ θα είναι λιγότερες και θα λαµβάνουν τη µέγιστη δυνατή δηµοσιότητα, ώστε εν δυνάµει να καταλήξουν, πέραν του αποφασιστικού και γνωµοδοτικού τους ρόλου, σε αρχιτεκτονικές ηµερίδες που να προάγουν τον αρχιτεκτονικό διάλογο. Η σύσταση των ΕΠΑΕ θα µπορούσε να ανατεθεί επίσηµα στους τοπικούς συλλόγους αρχιτεκτόνων ή και στον ΣΑ∆ΑΣ µε ενδεχόµενη κατάλληλη τροποποίηση του καταστατικού του Συλλόγου. Θα µπορούσε επίσης να εποπτεύεται από το ΤΕΕ όσον αφορά στα νοµικά θέµατα που τυχόν προκύπτουν. Η αναβάθµιση των τοπικών συλλόγων ή του ΣΑ∆ΑΣ που παράγεται από αυτή την πρόταση, εφόσον συντελεσθεί προσεκτικά, µόνον θετικά µπορεί να επηρεάσει την αρχιτεκτονική πραγµατικότητα στην Ελλάδα. Θα µπορούσε οριακά η ΕΠΑΕ να ταυτίζεται µε το Σύλλογο Αρχιτεκτόνων της κάθε πολεοδοµικής ενότητας. Οι Επανιδρυµένες ΕΠΑΕ (ΕΕΠΑΕ), προσαρµοσµένες στη δοµή των Καλλικρατικών ∆ήµων, στεγάζονται ανεξάρτητα από τα πολεοδοµικά γραφεία σε παραδειγµατικά δηµοτικά κτίρια (παρεµπιπτόντως, και τα πολεοδοµικά γραφεία θα πρέπει κάποτε να πάψουν να στεγάζονται σε αυθαίρετα ή άθλια κτίρια) που σέβονται τόσο την Αρχιτεκτονική που υπηρετούν όσο και την πολεοδοµική και κτιριοδοµική νοµοθεσία (κτιριοδοµικός κανονισµός, ΚΕΝΑΚ κλπ). Ειδικά στα διατηρητέα οικιστικά σύνολα η στέγαση της ΕΕΠΑΕ µπορεί να σηµάνει µια πολύ ενδιαφέρουσα αφορµή για πρότυπη συντήρηση παλαιού κελύφους. Να διαθέτουν µικρό αµφιθέατρο, που είτε το «δανείζονται» από το ∆ηµαρχείο είτε είναι και ανεξάρτητο. Στο αµφιθέατρο οι ΕΕΠΑΕ θα συνεδριάζουν δηµοσία, διενεργώντας όµως ενδεχοµένως και µικρό επιστηµονικό συνέδριο, εφόσον η αρχιτεκτονική ιδιαιτερότητα ενός τόπου το απαιτεί. Βιβλιογραφία: Γκανιάτσας Β., Σταυροπούλου – Γκανιάτσα Χ. ∆ιερεύνηση της αποτελεσµατικότητας της λειτουργίας των αρχιτεκτονικών επιτροπών (ΕΠ.Α.Ε.) στους παραδοσιακούς οικισµούς και των δυνατοτήτων αναβάθµισής τους. ΕΜΠ, ΑΘΗΝΑ 1994 ΣΑ∆ΑΣ-ΠΕΑ, ΠΛΑΙΣΙΟ ΘΕΣΕ Ν ΓΙΑ ΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ Τ Ν ΕΠΙΤΡΟΠ Ν , Α.Π. 27967/03-10-2001 Αθήνα 9 Οκτωβρίου 2001ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚ Ν∆ιαµαντόπουλος ∆., Κάργα Π., «Ο θεσµός απόσυρσης κτιρίων και κατασκευών», Τετράδια Πολιτισµού , Τεύχος 2, ΥΠΠΟ, ∆εκέµβριος 2007. Τσαχαλίνα Α., «ΕΠΑΕ / Απολογισµός / Στόχοι / Υλοποίηση», ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Τ Ν ΕΠΑΕ ΚΑΙ ΒΕΛΤΙ ΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟ∆ΟΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥΣ, ηµερίδα ΤΕΕ – ΤΚΜ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009 ΠΑΠΑΪ ΑΝΝΟΥ ΤΑΣΗΣ, «Παράδοση και γραφειοκρατία», Ελευθεροτυπία 2-8-2010 Τζαναβάρα Χ., συνέντευξη Ν. Σηφουνάκη, Κυριακάτικη Ε 13-2-2011 Σχετικά: Ενδεικτικά νοµοθετήµατα:- ΓΟΚ/1973 άρθρα 79 και 80 - Π∆ 578/1975 σύσταση ΕΕΑ - Π∆/27.5.1976 τροποποίηση - Απόφαση 13905/721/1982 άρθρο 7 αναµόρφωση συλλογικών οργάνων ΥΧΟΠ - ΓΟΚ/1985 άρθρο 3 - Κτιριοδοµικός Κανονισµός άρθρο 1 (σκοπός) - Απόφαση 31252/1530/1987 σύσταση ΕΠΑ
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.