Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Σάββατο, 15 Δεκεμβρίου 2018

Παρουσίαση: Άρης Χατζηδάκης, Άλκη Νηστικούλη

Το βασικό πρόβλημα πού έπρεπε να απαντηθεί ήταν ο ίδιος ο τρόπος αποκατάστασης του μνημείου, πρόβλημα που στο βάθος του συνοψιζόταν στον βέλτιστο συμβιβασμό ανάμεσα στην ασφάλεια και στον σεβασμό της μνημειακής του αξίας συμπεριλαμβανομένης της δομικής του ταυτότητας.

ΑΙΜΟΣ–ΕΜΜΑΒΠ Εταιρεία για τη Μελέτη της Μεσαιωνικής Αρχιτεκτονικής των Βαλκανίων και της Προστασίας τηςΗ συντήρηση και η αποκατάσταση των οθωμανικών μνημείων στην Ελλάδα Επιμέλεια: Αιμιλία ΣτεφανίδουΑ Ν ΑΤ Υ Π ΟUniversity Studio Press Θεσσαλονίκη 2009 Η αποκατάσταση του μιναρέ της Σπλάντζιας ΧανίωνAris Chatzidakis Alki Nistikouli359The restoration of the St Nicolas’ minaret in the Splantzia quarter of ChaniaThe minaret is situated in “Splantzia”, the old Turkish quarter of Chania. It belongs to the “classical” period of the ottoman architecture. The monument was proclaimed dilapidated and dangerous due to extensive fissuring and derangement of the masonry of the upper section, which led to important divergence from the central vertical axis. The aim of the project was double: a) to immediately revert the dangerous condition and b) to restore the monument’s static adequacy in a way that would reflect the best reconciliation between the demand for safety and the respect of its monumental value including its structural identity. The procedure followed was deconstruction, restoration and reconstruction of the monument. A strong scaffolding supported the minaret during the documentation stage and hosted the restoration procedure on its working platforms. The minaret consists of 64 concentric circular rows of stones. The stones are fastened between themselves horizontally as well as vertically with iron fastenings that ancor in cavities carved filled with lead to protect the metal against oxidizing. The construction of the staircase plays the main role in the stability of the minaret not only due to its important weight which is added towards the center of gravity of the structure but mostly due to its use as a tying factor between the minaret’s outer wall and its central core. A categorization of the damages by the factors that caused them can be the following: a Constructional defects: poor lead casting resulting in insufficient protection of the iron fastenings from dampness leading to their oxidization. The swollen fastenings caused breaking of the stones. b Mechanical distress due to earthquakes or other natural phenomena in combination with the aging factors of the materials. c The effect of the environment (the vicinity to the sea). d The deficient protection of the monument.Of the total 538 stones, 255 (47.4%) had to be replaced by new ones. Almost all the stones of the staircase with the central cylinder were broken in the center and about 80% of them had to be replaced by new ones. 360AbstractOur research in the field of practice through Turkish engineers with similar experience lead to the information that the restoration of minarets is done by rebuilding them using traditional materials and methods. Within the current seismic regulation framework, the seismic analysis of the minaret as a monolithic cylindrical cantilever, leads to results that cannot prove its static sufficiency. The fact is, that the structure is not monolithic and that it consists of a large number of particles with loose joints; its rigidity is hard to calculate but it is certainly low and of course it changes during each cycle of seismic charge. This quality is essential for the minaret’s strength and it also means that any effort to “reinforce” the structure would lead to an equal increase of the seismic load that would affect it. The above considerations were verified by the results of the 1999 earthquake in Turkey, where many of the new monolithic minarets made of reinforced concrete were torn down while other historical minarets, much older and much higher, made of masonry, didn’t show signs of serious damage. The conclusion of the study was that the minaret’s capability to resist stress prohibitive for its shape and size, according to the regulations, is due to the looseness of its structure that leads to reduced inertia in response to seismic charge and also offers the potential of absorbing a large part of this charge through friction and small displacements of its particles leading to a constant adjustment of the static system and its forced oscillation in order to keep its balance. The aims of the intervention was to restore the monument’s original qualities with the least aggressive methods, by repairing the aging damage to the materials, curing weaknesses and failing points of the original structure and restore the building’s original geometry. Such an approach requires a constant care and conservation of the monument after its restoration. A large part of the problems arose from its desertion and the lack of conservation over the years. Άρης Χατζηδάκης Άλκη Νηστικούλη1. Όλοι οι συντελεστές του έργου μνημονεύονται στο τέλος αυτής της παρουσίασης.Η αποκατάσταση του μιναρέ της Σπλάντζιας ΧανίωνΤο έργο της στερέωσης και αποκατάστασης του μιναρέ του Αγίου Νικολάου προκηρύχθηκε από τον Δήμο Χανίων με το σύστημα προσφοράς μελέτης και κατασκευής με βάση τις απαιτήσεις και τις προδιαγραφές της ΔΑΒΜΜ του ΥΠΠΟ. Ανάμεσα στις απαιτήσεις του διαγωνισμού υπήρχε και η ανάγκη άμεσης λήψης σωστικών στερεωτικών μέτρων επειδή το μνημείο είχε κηρυχθεί επικίνδυνο και ετοιμόρροπο από την εκτεταμένη αποδιοργάνωση του ανώτερου τμήματός του που είχε παρουσιάσει και σημαντικότατη απόκλιση από την κατακόρυφο (εικ. 1). Πέρα από την ανάγκη κατασκευής ενός ισχυρού ικριώματος που θα μπορούσε να αντιστηρίξει και στερεώσει τον μιναρέ σε όλη την φάση τεκμηρίωσης του μνημείου και οριστικοποίησης των επεμβάσεων, η ίδια κατασκευή θα έπρεπε να έχει την λειτουργικότητα να εξυπηρετήσει και την όλη διαδικασία εκτέλεσης των εργασιών. Το βασικό πρόβλημα πού έπρεπε να απαντηθεί ήταν ο ίδιος ο τρόπος αποκατάστασης του μνημείου, πρόβλημα που στο βάθος του συνοψιζόταν στον βέλτιστο συμβιβασμό ανάμεσα στην ασφάλεια και στον σεβασμό της μνημειακής του αξίας συμπεριλαμβανομένης της δομικής του ταυτότητας. Ήδη από την φάση της μελέτης προσφοράς επειδή το πρόβλημα της αποδιοργάνωσης της δομής του μιναρέ από την οξείδωση των μεταλλικών του συνδέσμων ήταν εμφανές και έντονο, και επειδή η παραμόρφωση του ανώτερου τμήματός του ξεπερνούσε κάθε ανεκτό όριο, είχε προταθεί σαν βασική μεθοδολογία αντιμετώπισης η σταδιακή καθαίρεση συντήρηση και επαναδόμηση του μιναρέ. Το ύψος μέχρι το οποίο θα ήταν απαραίτητη η εργασία αυτή θα καθοριζόταν μετά την αναλυτική τεκμηρίωση του μνημείου. Ας σημειώσουμε ότι τέτοια τεκμηρίωση δεν ήταν εφικτή πριν από την άρση της ετοιμορροπίας του και την δημιουργία των δαπέδων εργασίας. Ο ακριβής τρόπος δόμησης μας ήταν άγνωστος και χωρίς την κατεδάφιση ενός έστω τμήματός του δεν ήταν δυνατή η διακρίβωσή του. Η βασική αυτή αντιμετώπιση έγινε αποδεκτή και από το ΚΑΣ που επέβαλε την κατά φάσεις συμπλήρωση της μελέτης με βάση τα αποτελέσματα της φάσης της αναλυτικής τεκμηρίωσης. Στην συνέχεια θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε με αναλυτικό τρόπο και αρκετή λεπτομέρεια τις εργασίες άρσης της επικινδυνότητας και αποκατάστασής του όπως τελικά διαμορφώθηκαν μετά από αναζητήσεις και συνεχή διάλογο ανάμεσα στο ανάδοχο σχήμα και τις εμπλεκόμενες Υπηρεσίες1 (εικ. 2, 3). 362Άρης Χατζηδάκης, Άλκη Νηστικούλη1. Αρχιτεκτονική αποτύπωση υπάρχουσας κατάστασης. Νότια όψη. Condition before the restoration. South elevation. 2. Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου με τον μιναρέ να εφάπτεται στη νότια πλευρά της. Φωτογραφία πριν την αποκατάσταση. St Nicolaos church with the minaret attached to its south wall. The photo was taken before the restoration. 3. Όψη από νοτιοδυτικά. Φωτογραφία πριν την αποκατάσταση. View from southwest (before the restoration).Ιστορικά στοιχεία Στις 12 Αυγούστου 1645 οι Τούρκοι κατέλαβαν την Κρήτη. Είναι η εποχή της μέγιστης εξάπλωσης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Για πάνω από 500 χρόνια οι Οθωμανοί κυριάρ­ ησαν στο μεγαλύτερο μέρος των μεσογειαχ κών παραλίων, στα Βαλκάνια, στην Ανατολία και σε μεγάλο τμήμα των χωρών της αραβικής χερσονήσου. Η παρουσία τους στις κατακτημένες περιοχές σημειώθηκε και με την ανέγερση μνημειωδών κατασκευών, όπως οχυρώσεις, τεμένη, χάνια. Βασικό χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής της οθω- Η αποκατάσταση του μιναρέ της Σπλάντζιας Χανίων4α. Αίγυπτος–Κάιρο. Τετράγωνη κάτοψη με διώροφη απόληξη και τρουλίσκο. Egypt–Cairo, Great mosque. Square shaft with two floors at the top covered with a dome. 4β. Ισπανία–Σεβίλη. Τετράγωνη κάτοψη με μονόροφη απόληξη και τρουλίσκο. Spain– Seville, Great mosque. Square shaft with one floor at the top covered with a dome. 4γ. Βαλκάνια–Ανατολία. Οθωμανικός τύπος. Κυλινδρικός κορμός με προεξέχοντες εξώστες και οξυκόρυφη κωνική απόληξη. Balkans– Anatolia. Ottoman style. Cylindrical shaft with overhanging balconies and conical pitched roof. 4δ. Ιράκ–Σαμάρρα. Ελικοειδές σχήμα. Iraq– Samarra. Spiral minaret. 4ε. Ινδία – Ταζ Μαχάλ. Κολουροκωνικός κορμός με διαζώματα & τρουλίσκο. India – Taj Mahal. Conical shaft with horizontal divisions covered with dome. 4στ. Υεμένη. Κωνικός κορμός με τρουλίσκο. Yemen. Conical shaft with dome (www. islamicarchitecture.org).2. «…this simplicity of design in the late 15th and 16th centuries has often been attributed to the fact that Sinan and many Ottoman architects were first trained as military engineers». Πηγή: www.theottomans.org. 3. «…Thus, the minaret served the purpose indicated by its most popular name: it was introduced primarily as a marker or indicator of the presence of Islam, not specifically as a place to give the call to prayer». βλ. J. M. Bloom, Minaret, Symbol of Islam, Oxford University Press 1989.363μανικής περιόδου είναι η αφομοίωση τοπικών μορφολογικών χαρακτηριστικών και τρόπων δόμησης που μαζί με τα κατά τόπους διαθέσιμα υλικά δομής είχαν σαν αποτέλεσμα την εμφάνιση πολλών παραλλαγών των βασικών αρχιτεκτονικών τύπων. Το κέντρο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ήταν η Ανατολία και η Θράκη και ήταν εκεί που αναπτύχθηκε ο «αυτοκρατορικός» ρυθμός ως εξέλιξη και συνδυασμός της βυζαντινής αρχιτεκτονικής παράδοσης και της αρχιτεκτονικής των Σελτζούκων. Στην πρώιμη περίοδο της οθωμανικής αρχιτεκτονικής διατηρείται ακόμα η τάση για περίτεχνη διακόσμηση και ποικιλία στις μορφές που προέρχεται από την παράδοση των Σελτζούκων, ενώ κατά την κλασική περίοδο υπερισχύουν περισσότερο αδρές και λιτές μορφές. Η απλότητα και αυστηρότητα των μορφών που υπερίσχυσαν κατά τον 16ο αι. μπορεί εν μέρει να ερμηνευθεί απ’ το γεγονός ότι πολλοί Οθωμανοί αρχιτέκτονες της περιόδου αυτής είχαν κατ’ αρχήν εκπαιδευτεί ως μηχανικοί του στρατού.2 Στην Κρήτη, όπως και σε άλλες πρώην ενετοκρατούμενες περιοχές, πολλά μορφολογικά χαρακτηριστικά της βενετσιάνικης αρχιτεκτονικής επιβιώνουν και αναπαράγονται στα οικοδομήματα των νέων κατακτητών. Ο μιναρές σαν στοιχείο της μουσουλμανικής αρχιτεκτονικής δεν εμφανίστηκε παρά τον 8ο αι. και αρχικά σε περιορισμένη έκταση. Η χρήση του δε, δεν ήταν εξ αρχής συνδεδεμένη με τις λατρευτικές συνήθειες των μουσουλμάνων. Στα πρώιμα χρόνια η πρόσκληση για προσευχή γινόταν από τον μουεζίνη προς τους πιστούς από τον δρόμο, από ένα ψηλό σημείο (έναν τοίχο ή μια σκάλα), την πόρτα ή την αυλή του τεμένους ακόμα και από την στέγη του. Θα μπορούσε κανείς να πει πως οι μιναρέδες καθιερώθηκαν περισσότερο σημειολογικά, σαν σύμβολα πολιτικής και θρησκευτικής δύναμης και κυριαρχίας και δευτερευόντως εντάχθηκαν στο τελετουργικό της μουσουλμανικής θρησκείας.3 Αρχικά οι μιναρέδες ήταν χαμηλοί τετράγωνοι πύργοι από λαξευτή τοιχοποιία που συγγενεύουν μορφολογικά με τους προ-ισλαμικούς πύργους των συριακών βασιλικών. Στην αρχιτεκτονική του Ισλάμ οι μιναρέδες εξελίχθηκαν σε ψηλούς και λεπτούς πύργους των οποίων το κατασκευαστικό μοντέλο είχε αναφορές στους ρωμαϊκούς φάρους. Η μορφή των μιναρέδων εξελίχθηκε ποικιλοτρόπως στις διάφορες περιοχές του ισλαμικού κόσμου (εικ. 4α–στ). Κατά την οθωμανική περίοδο εγκαταλείφθηκε σιγά-σιγά ο τετράγωνος τύπος και υπερίσχυσε ο οκταγωνικός ή κυλινδρικός πάνω σε τετράγωνη βάση. Ο κυκλικός τύπος κάτοψης πρωτοεμφανίστηκε στο Ιράν και διαδόθηκε ευρέως από τους Σελτζούκους κατακτητές. Οι πρώτοι μιναρέδες 364Άρης Χατζηδάκης, Άλκη Νηστικούλη5. Ο ναός του Αγίου Νικολάου και ο μιναρές της Σπλάντζιας σε παλιά καρτ-ποστάλ (Ιστορικό Αρχείο Κρήτης). The St Nicolaos Church with the minaret in an old postcard (Historical Archive of Crete). 6. Ο μιναρές της Σπλάντζιας έχει βάση ορθογωνικής κάτοψης, με καθ’ ύψος μείωση των διαστάσεών της (skarpa). The minaret has a rectangular base whose dimensions become smaller towards the top (skarpa).της Ανατολίας ανήκαν στον σελτζούκικο τύπο, είχαν ψηλόλιγνους κορμούς από οπτοπλινθοδομή, κυκλικούς εξώστες και κωνικές απολήξεις και ήταν ενίοτε διακοσμημένοι με έγχρωμα εφυαλωμένα πλακίδια. Οι Οθωμανοί που εξαπλώθηκαν από την Ανατολία προς την Ανατολική Ευρώπη μετεξέλιξαν τον σελτζούκικο τύπο διατηρώντας τα βασικά αρχιτεκτονικά στοιχεία του αλλά χρησιμοποιώντας σαν βασικό υλικό δομής την πέτρα και απλοποιώντας τον διάκοσμο. Η Εκκλησία του Αγίου Νικολάου βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της πλατείας της Σπλάνζιας και ήταν αρχικά ο καθολικός μητροπολιτικός ναός των Χανίων που ανήκε σε μεγαλύτερο μοναστηριακό συγκρότημα του καθολικού τάγματος των Δομινικανών (εικ. 5). Από την αρχή της Τουρκικής κυριαρχίας στην Κρήτη ήταν η πρώτη εκκλησία που κατά την κοινή πρακτική μετατράπηκε από τους Τούρκους σε μουσουλμανικό τέμενος και μετονομάστηκε σε Χουνγκιάρ τζαμισί (Αυτοκρατορικό τέμενος) προς τιμήν του σουλτάνου Ιμπραΐμ. Για την μετατροπή του ναού σε τζαμί (το έτος 1645) έγιναν οι απαραίτητες προσθήκες του μιχράμπ, του μινμπέρ και φυσικά του μιναρέ. Ήταν το σημαντικότερο τζαμί των Χανίων και ο μιναρές του ξεχώριζε απ’ τους άλλους γιατί είχε δύο εξώστες (σερεφιέδες). Το τζαμί λειτουργούσε ως το έτος 1919 οπότε και μετατράπηκε σε ορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Ο μιναρές του Αγίου Νικολάου κατασκευάστηκε σε επαφή με τη νότια πλευρά του ναού και προς το δυτικό άκρο αυτής. Όπως φαίνεται και σε φωτογραφίες της εποχής, η δυτική πλευρά του μιναρέ ήταν χτισμένη σε επαφή με προϋπάρχον διώροφο κτίριο του μοναστηριού που κατεδαφίστηκε σε μεταγενέστερη φάση. Ίχνη κτίσματος που εκτείνονταν προς αυτή την κατεύθυνση (δυτικά του μιναρέ) διακρίνονται και σήμερα στην ελεύθερη πια δυτική όψη της βάσης του μιναρέ (γένεση τοξωτής κατασκευής). Ο μιναρές έχει κυλινδρικό κορμό, ανήκει στον οθωμανικό τύπο, και εντάσσεται χρονολογικά αλλά και μορφολογικά στη δεύτερη – τη λεγόμενη «κλασική» – περίοδο της οθωμανικής αρχιτεκτονικής (εικ. 6). Ήταν ο ψηλότερος της πόλης με κυκλικούς εξώστες σε δυο στάθμες και πολύ ψηλή, οξυκόρυ- Η αποκατάσταση του μιναρέ της Σπλάντζιας Χανίων3657. Alem: η ημισέληνος που ήταν στερεωμένη στην κορυφή του μιναρέ της Σπλάντζιας. Alem: the symbol of the Ottoman Empire that was attached on the top of the roof of the minaret. 8. Διακοσμητικοί ρόδακες στην στέψη του μιναρέ. Φωτογραφία πριν την αποκατάσταση. Decorative motifs carved on the stones of the top rows. Photo taken before the restoration.φη κωνική στέγαση από μέταλλο επενδεδυμένο με μολύβι. Η στέγαση σήμερα δεν σώζεται. Το σημερινό ύψος του μιναρέ φτάνει περίπου τα 34 μ. ενώ μαζί με το κωνικό στέγαστρο θα πρέπει να ξεπερνούσε τα 40 μ. Στην κορυφή της κωνικής του απόληξης υπήρχε η ημισέληνος – το σύμβολο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας (alem). Το ανώτατο τμήμα που αποτελείται από μία μεταλλική σφαίρα και την ημισέληνο στην κατάληξη σώζεται και φυλάσσεται στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης (εικ. 7). Ο μιναρές είναι χτισμένος με εμφανείς λαξευτούς πωρόλιθους, ορθογωνικής διατομής μέσου ύψους 30 εκ. Η βάση του κυκλικού τμήματος, το κάτω των εξωστών τμήμα, καθώς και η κορυφή του μιναρέ διαμορφώνονται με πωρόλιθους λαξευμένους σε πολύπλοκες διατομές με καμπύλες, σκοτίες κτλ. Από πωρόλιθο είναι και τα περίτεχνα σκαλιστά με γεωμετρικά σχέδια στηθαία των εξωστών καθώς και τα πλαίσια των κυκλικών φεγγιτών και οι διακοσμητικοί ρόδακες της στέγης. Η διακόσμηση του μνημείου – τα γείσα, τα φουρούσια των εξωστών αλλά και τα μοτίβα στα λαξευτά θωράκια των εξωστών και της στέψης – δεν είναι αμιγώς οθωμανική αλλά παραπέμπει στο πρόσφατο ενετικό παρελθόν της πόλης (εικ. 8). Πρώτη φάση εργασιών Έκτακτα μέτρα άρσης της ετοιμορροπίας Στις 17 Μαρτίου 1998, κατά την διάρκεια μεγάλης κακοκαιρίας ο μιναρές χτυπήθηκε από κεραυνό με αποτέλεσμα την επιδείνωση της ήδη κακής κατάστασής του. Η έντονη ετοιμορροπία του μνημείου μας υποχρέωσε να προβούμε αμέσως στη λήψη έκτακτων μέτρων – μεταξύ των οποίων καθαίρεση των έντονα ετοιμόρροπων τμημάτων – για την άρση της επικινδυνότητας. Ο κεραυνός προκάλεσε μια νέα μεγάλου μήκους και πλάτους ρωγμή στη βορειοδυτική πλευρά του μιναρέ όπου παρατηρήθηκαν εκτεταμένες φθορές. Μεγάλος αριθμός δόμων είχε υποστεί θραύση, ενώ τα θωράκια των εξωστών καταστράφηκαν σε μεγάλο βαθμό. Από την άλλη πλευρά (νοτιοανατολικά) διαπιστώθηκε διεύρυνση των υπαρχουσών ρωγμών και θραύση μεγάλου βαθμού στους δόμους γύρω από αυτές. Μεγάλος αριθ- 366Άρης Χατζηδάκης, Άλκη Νηστικούλη9. Η μεγάλη διαμπερής ρωγμή της βορειοδυτικής πλευράς που προκάλεσε ο κεραυνός της 17ης Μαρτίου 1998. The damage caused by lightning on March 17th 1998.μός θραυσμάτων κατέπεσε, μεταξύ των οποίων και μεγάλα τμήματα των θωρακίων των εξωστών, ενώ κατά τη διάρκεια των έκτακτων εργασιών για την άρση της ετοιμορροπίας συνέχισαν να πέφτουν θραύσματα (εικ. 9). Η κατασκευή του ικριώματος Στην πρώτη φάση των εργασιών, για τη στερέωση του μιναρέ αλλά και για την ασφαλή και άνετη εκτέλεση της εργασίας κατασκευάζεται ένα ισχυρό ικρίωμα από ράβδους μορφοσιδήρου που θεμελιώνεται με πεδιλοδοκούς σκυροδέματος. Λόγω της ανάπτυξης εφελκυστικών φορτίσεων στους στύλους απαιτήθηκε διάταξη αγκυρίων στο έδαφος για να απαγορευτεί η ανύψωση των πεδιλοδοκών, αποφεύγοντας έτσι μια ογκώδη θεμελίωση που θα λειτουργούσε σαν αντίβαρο. Ο πύργος του ικριώματος έφερε ένα πρώτο δάπεδο εργασίας και προστασίας σε ύψος 14,00 μ. με εξωτερικές διαστάσεις 12,00 × 12,00 μ. και από το ύψος αυτό και πάνω, κάθε περίπου 2,20 μ., δάπεδο εργασίας και αποθήκευσης με εξωτερικές διαστάσεις 6,00 × 6,00 μ. Για την ευστάθεια του όλου πύργου είχαν διαταχθεί αντηρίδες στις δύο διευθύνσεις έτσι ώστε να μη χρειαστεί στερέωση και παγιοποίηση του πύργου επί της βάσης του μιναρέ ή της εκκλησίας. Τα δάπεδα εργασίας δημιουργήθηκαν με ξύλινα μαδέρια επί του μεταλλικού σκελετού και η καθ’ ύψος επικοινωνία των δαπέδων εργασίας πραγματοποιούνταν με ξύλινες σκάλες. Σε κάθε δάπεδο εργασίας τοποθετήθηκαν προστατευτικά μεταλλικά κιγκλιδώματα. Η ανέγερση του πύργου έγινε με τηλεσκοπικό γερανό από εξειδικευμένο συνεργείο και οι ενώσεις των ράβδων ήταν κατά κανόνα κοχλιωτές για την εύκολη μόρφωση και αποξήλωση του ικριώματος. Ταυτόχρονα με την καθ’ ύψος ανέγερση του πύργου έγινε και η αποξήλωση του παλαιού ικριώματος και η αντιστήριξη του μιναρέ πάνω στο νέο ικρίωμα μέσω ξύλινων παρεμβλημάτων (λατακιών) και μεταλλικών βιδών. Επί του πύργου τοποθετήθηκαν δυο ανυψωτικά μηχανήματα ηλεκτροκίνητα: ένα από του δαπέδου του δρόμου έως το προστατευτικό «δάπεδο–τραπέζι» σε ύψος 14,00 μ. και ένα από του τραπεζίου έως το πάνω άκρο του πύργου. Η διαστασιολόγηση του ικριώματος σε επίπεδο οριστικής μελέτης έγινε με ανεμοφόρτιση κατά DIN 1055 όπου σαν προσβαλλόμενη επιφάνεια συνυπολογίστηκε και η επιφάνεια του μιναρέ, καθώς και με σεισμό σε δύο διευθύνσεις με ισοδύναμες στατικές φορτίσεις που προέκυψαν από δυναμική ανάλυση. Για την σεισμική ανάλυση του ικριώματος τα φορτία του μιναρέ τέθηκαν επί του ικριώματος, θεωρήθηκε δηλαδή ότι ο σεισμός συμβαίνει όταν ο καθαιρεμένος μιναρές έχει αποθηκευτεί επί του ικριώματος. Η διαστασιολόγηση των ράβδων έγινε με τον Ευρωκώδικα 3 (εικ. 10α–β). Μετά το τέλος της κατασκευής του ικριώματος λάβαμε όλα τα απαραίτητα μέτρα για την ασφαλή και άνετη κίνηση των εργαζομένων στο ερ- Η αποκατάσταση του μιναρέ της Σπλάντζιας Χανίων36710α–β. Η κατασκευή του ικριώματος. The construction of the scaffolding.γοτάξιο αλλά και για την ασφάλεια των περιοίκων. Λόγω του μεγάλου βαθμού ετοιμορροπίας του μνημείου ήταν απαραίτητη η περίσφιξη του σώματος του μιναρέ με μεταλλικό πλέγμα στα σημεία όπου παρατηρήθηκε έντονη αποδιοργάνωση για τη συγκράτηση των θραυσμάτων. Επίσης κρίθηκε αναγκαίο το φράξιμο των ανοιγμάτων των θυρών του μιναρέ καθώς και της πρόσβασης από την εκκλησία για τη συγκράτηση διαφυγόντων θραυσμάτων από το εσωτερικό του μιναρέ. Μετά την κατασκευή του ικριώματος ακολούθησε αναλυτική φωτογραφική και σχεδιαστική αποτύπωση και τεκμηρίωση του μνημείου. Η καθαίρεση και η αναδόμηση του μιναρέ Τεκμηρίωση του μνημείου Από την εικόνα που αποκτήθηκε μετά την τοποθέτηση του ικριώματος και την λεπτομερή αποτύπωση της επιφανειακής εικόνας του αναπτύγματός του, επιβεβαιώθηκε η ανάγκη σταδιακής καθαίρεσής του. Της καθαίρεσης κάθε σειράς προηγήθηκε πλήρης σχεδιαστική και φωτογραφική αποτύπωση και αρίθμηση των πετρών μία-μία με κωδικό αλλά και αύξοντα αριθμό. Η αποτύπωση περιλαμβάνει την καταμέτρηση και διαστασιολόγηση όλων των συνδέσμων, καθώς και σκίτσα χαρακτηριστικών λεπτομερειών της κατασκευής. Η φωτογράφηση των πετρών ανά δακτύλιο έγινε μετά από την χρώση – γράψιμο – των κωδικών αφού προηγούμενα είχαν απομακρυνθεί οι σκόνες και καλυφθεί η επιφάνεια με ειδικό φιλμ (διάλυμα PVA) (εικ. 11α– β). Η καταβίβαση–λύση των πετρών έγινε ανά στρώση δακτυλίου αφού ήδη είχε σημειωθεί επ’ αυτών ο κωδικός και το νούμερο της κάθε μίας. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκε ειδική αρπάγη και μικρή γερανογέφυρα εγκατεστημένη στο έργο η οποία επέτρεψε τον χειρισμό φορτίων σε οποιαδήποτε θέση. Για την καταβίβαση των προς αντικατάσταση λίθων καθώς και των άχρηστων προϊόντων που προέκυψαν κατά τις εργασίες της καθαίρεσης (χώματα, λιθοσώματα κτλ.) στο επίπεδο του δρόμου χρησιμοποιήθηκε γερανός 400 χγρ. ο οποίος ήταν κατάλληλα στερεωμένος στο ικρίωμα με δυνατότητα μεταφοράς του στο επιθυμητό επίπεδο εργασίας κάθε φορά. 368Άρης Χατζηδάκης, Άλκη Νηστικούλη11α–β. Στο τέλος της καθαίρεσης το ικρίωμα φέρει όλο το βάρος του μιναρέ. Οι αριθμημένοι δόμοι τοποθετούνται στα αντίστοιχα επίπεδα του ικριώματος, συντηρούνται και είναι έτοιμοι για την επαναδόμηση. At the end of the deconstruction the scaffolding carries all the weight of the minaret. The numbered stones rest on the floors of the scaffolding ready for the reconstruction. 12. Η κάτοψη του μιναρέ. Φωτογραφία από την καθαίρεση του μνημείου. Horizontal elevation. Photo taken during the deconstruction of the monument.Στην συνέχεια απομακρύνονταν οι σύνδεσμοι με μηχανικό τρόπο και με λιθοξοϊκά και οδοντοτεχνικά εργαλεία και μικροσκαρπέλα. Οι πέτρες τοποθετούνταν σε σειρά σε προκαθορισμένες θέσεις επί των ικριωμάτων με τα θραύσματά τους ταξινομημένα σε ειδικές σακουλίτσες με τον αριθμό της πέτρας που προέρχονται και το πλήθος των θραυσμάτων γραμμένα πάνω σε αυτές. Σ’ αυτήν την φάση έγινε και η επιλογή των προς αντικατάσταση και συντήρηση πετρών σε συνεργασία με την εποπτεύουσα και την επιβλέπουσα αρχή του έργου. Ακολουθούσε η προετοιμασία τους για τις απαραίτητες εργασίες συντήρησης, καθώς και όλες οι εργαστηριακές δοκιμές για την διακρίβωση των φυσικοχημικών και μηχανικών χαρακτηριστικών των λίθων και του κονιάματος. Ολοκληρώνοντας την καθαίρεση έχουμε πλέον πλήρη εικόνα του τρόπου δόμησης του μιναρέ καθώς και των βλαβών που αυτός έχει υποστεί. Περιγραφή του τρόπου δόμησης Ο μιναρές αποτελείται από 64 ομόκεντρες σειρές δόμων (εικ. 12). Κάθε σειρά αποτελείται από 6 έως 10 ευμεγέθεις δόμους με πλάτος όσο και το πάχος του τοίχου του μιναρέ σε κάθε σειρά. Η περίμετρος των σειρών μειώνεται σταδιακά καθώς ανεβαίνουμε προς τα πάνω ώστε τα μεταξύ των εξω- Η αποκατάσταση του μιναρέ της Σπλάντζιας Χανίων369στών τμήματα να είναι κόλουρος κώνος με μικρές φυσικά διαφορές ανάμεσα στις διαμέτρους των δύο βάσεών του. Η απομείωση αυτή όμως δεν συμβαίνει απαραίτητα σε κάθε σειρά. Έχουμε δηλαδή συνεχόμενες σειρές με την ίδια περίμετρο. Στο σύνολο του ύψους βάσης–κορυφής η διαφορά στις διαμέτρους είναι της τάξης των 40 εκ. Οι διαστάσεις των δόμων του μιναρέ κυμαίνονται για το πλάτος από 33 εκ. έως 45 εκ., για το ύψος από 26 εκ. έως 43 εκ. και για το καμπύλο μήκος από 50 εκ. έως 130 εκ. Το πλάτος και το ύψος μειώνονται (κατά μέσο όρο) όσο ανεβαίνουμε ψηλότερα, ενώ οι διακυμάνσεις του καμπύλου μήκους είναι ανεξάρτητες από την καθ’ ύψος θέση των δόμων στο σώμα του μιναρέ. Οι δόμοι συνδέονται μεταξύ τους με μεταλλικούς συνδέσμους τόσο οριζοντίως υπό μορφή λάμας σχήματος ανοικτού Π (τζινέτια), μήκους περίπου 22–27 εκ., που αγκυρώνεται σε εντορμίες ειδικώς διαμορφωμένες στην άνω επιφάνεια των λίθων, όσο και καθέτως υπό μορφή γόμφου – καβίλιας τετράγωνης διατομής ~ 2 × 2 εκ. που εφαρμόζεται σε ειδικώς διαμορφωμένες εντορμίες στην άνω και κάτω επιφάνεια των λίθων συνδέοντάς τους με την επόμενη προς τα άνω και προς τα κάτω σειρά. Η προστασία του μετάλλου από την οξείδωση υποτίθεται πως θα γινόταν με την κάλυψή του από όλες τις πλευρές με μολύβι. Για τα μεν τζινέτια η μολυβδοχόηση γινόταν από επάνω πριν από το χτίσιμο της επόμενης σειράς ενώ για τους γόμφους μετά το χτίσιμο της επόμενης σειράς, με μολυβδοχόηση υπό πίεση διαμέσου ειδικώς διαμορφωμένων διόδων λαξεμένων στο άνω τμήμα των λίθων κατ’ επέκταση των τόρμων στους οποίους τοποθετούνταν οι γόμφοι. Όμως λόγω της ατελούς μολυβδοχόησης ο σκοπός αυτός δεν επιτεύχθηκε και όλοι οι σύνδεσμοι έχουν σκουριάσει προκαλώντας με την διόγκωσή τους θραύση των λίθων. Τη συνοχή της κατασκευής ενισχύει η χρήση ασβεστοκονιάματος στους κατακόρυφους και οριζόντιους αρμούς των οποίων το πλάτος κυμαίνεται από 3–5 χιλ. Από χημική ανάλυση που έγινε στο συνδετικό κονίαμα δόμησης προέκυψε ότι έχουμε να κάνουμε με απλό κονίαμα πολτού ασβέστου με προσθήκη χαλαζιακής άμμου. Αρκετές φορές στους οριζόντιους αρμούς διαπιστώθηκε η ύπαρξη περιοχών με μεγαλύτερο πλάτος το οποίο καλύφθηκε με «χαλικολόγημα». Δεν είναι λίγες άλλωστε οι φορές που βρήκαμε υπολείμματα ξύλινων σφηνών μεταξύ των δόμων. Ένας άλλος τρόπος αντιμετώπισης αυτών των κατασκευαστικών αστοχιών όταν η απόκλιση από την οριζόντια στους δόμους μιας σειράς ξεπερνά το εκατοστό είναι η δημιουργία «δοντιών» στους λίθους. Έχουμε δηλαδή σειρές που αποτελούνται από δόμους με δύο διαφορετικά ύψη. Υπήρχαν ίχνη μεταγενέστερων επεμβάσεων (τσιμεντάρισμα έντονα ρηγματωμένων περιοχών, μπαλώματα από τούβλα στην βάση των θωρακίων των εξωστών, αντικατάσταση θωρακίων των εξωστών με νέα από διαφορετική πέτρα – ΑΛΦΑ). Διαπιστώθηκαν επίσης ίχνη χρώματος: κόκκινο στα διακοσμητικά κορδόνια κάτω από τους εξώστες, πράσινο στους διακοσμητικούς ρόδακες και κίτρινο–χρυσαφί στην άνω διακοσμητική ζώνη. Επίσης διαπιστώθηκαν ίχνη κονιάματος γεγονός που αρχικά μας οδήγησε στην υπόθεση ότι πιθανώς όλο το σώμα του μιναρέ να ήταν επιχρισμένο με κάποιο λεπτό στρώμα υλικού. Σήμερα μπορούμε να πούμε με σιγουριά πως αυτό υπήρχε τουλάχιστο στα λαξευμένα διακοσμητικά ανάγλυφα τμήματα της άνω ζώνης όπου και διακρίνεται μακροσκοπικά. Το χρώμα στις περιοχές αυτές φαίνεται ότι είναι επανάληψη παλαιότερης βαφής που δεν είχε γίνει μόνο για διακοσμητικό λόγο αλλά και για προστασία της πέτρινης επιφάνειας, δεδομένου ότι περιέχει σαν συνδετικό το κολλοειδές διάλυμα του Ca(OH)2. Με την πάροδο όμως του χρόνου και τη δράση κυρίως της υπεριώδους ακτινοβολίας του ήλιου η χρώση εξαφανίστηκε αφήνοντας ως υπόλειμμα την κρούστα του συνδετικού. 370Άρης Χατζηδάκης, Άλκη ΝηστικούληΓια το υπόλοιπο σώμα του μιναρέ δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά αν τα ίχνη της ασβεστόχρωσης είναι υπολείμματα μιας γενικότερης επίχρισης της εξωτερικής επιφάνειας ή προέρχονται από το περίσσευμα του ασβεστοπολτού των αρμών. Παρόλα αυτά αποτελούσε συνήθη μέθοδο προστασίας της εκτεθειμένης στα καιρικά φαινόμενα ανεπίχριστης επιφάνειας των λιθοδομών η επάλειψη με διάλυμα ασβεστίου σε δύο στρώσεις ως ένα είδος γανώματος (εικ. 13). Η κατασκευή της σκάλας Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατασκευή της σκάλας, σημαντικού δομικού στοιχείου για την ευστάθεια της κατασκευής τόσο λόγω του σημαντικού βάρους που προσθέτει προς το κέντρο βάρους της κατασκευής, όσο και λόγω του καθ’ ύψος δεσίματος της λιθοδομής που πραγματοποιεί. Η αρχική μας υπόθεση, ότι δηλαδή η σκάλα αποτελούνταν από ένα λίθο – σκαλοπάτι σε κάθε στάθμη σκαλιού ο οποίος είχε σχήμα τριγωνικό και «κλείδωνε» ανάμεσα στους δόμους από την μία πλευρά ενώ η απέναντι γωνία κατέληγε σε έναν κύλινδρο («κορμό» της σκάλας) στο κέντρο του μιναρέ, ήταν σωστή μόνο για τα πέντε τελευταία σκαλοπάτια (σειρές ΙΔ έως ΙΖ) δηλαδή για το τμήμα πάνω από τον δεύτερο εξώστη. Το κομμάτι αυτό της σκάλας δεν οδηγούσε στην πραγματικότητα πουθενά αλλά κατασκευάστηκε για στατικούς λόγους, για να ενισχύσει την κατασκευή και να διατηρήσει την συνοχή της σε μια περιοχή που αυτή εξασθενεί λόγω της ύπαρξης του ανοίγματος της θύρας προς τον δεύτερο εξώστη. Από τον δεύτερο εξώστη και κάτω και σε όλο το ύψος του μιναρέ η κατασκευή της σκάλας γίνεται πιο πολύπλοκη σε μια προσπάθεια να επιλυθεί το πρόβλημα της ευστάθειας της υψίκορμης κυλινδρικής κατασκευής. Το ιδανικό θα ήταν το αντιδιαμετρικό «δέσιμο» του μιναρέ σε κάθε στάθμη, λύση ανέφικτη όμως λόγω της ύπαρξης της σκάλας. Έτσι κατέληξαν στην ακόλουθη λύση: σε κάθε στάθμη σκαλιού έχουμε ένα «αμβλυγώνιο τρίγωνο» που καταλαμβάνει λίγο περισσότερο από το τεταρτοκύκλιο του εσωτερικού κύκλου, τόσο όσο χρειάζεται για να αφήνει το ελάχιστο απαιτούμενο ελεύθερο ύψος για την στροφή της σκάλας. Το «τρίγωνο» αυτό μετατοπίζεται κυκλικά κατά ένα πάτημα ανά στάθμη σκαλιού. Η αμβλεία γωνία του τριγώνου αντιστοιχεί στο κέντρο του μιναρέ όπου διαμορφώνεται ο κεντρικός κύλινδρος–δακτύλιος ο οποίος συνδέεται με την προηγούμενη και την επόμενη σειρά με έναν κεντρικό γόμφο. Εκατέρωθεν του δακτυλίου και ακτινωτά προς το «σώμα» του μιναρέ (οριοθετώντας κατά κάποιον τρόπο το τρίγωνο) τοποθετούνται δύο μεγάλοι λίθοι τραπεζοειδούς σχήματος, εκ των οποίων ο ένας αποτελεί το πάτημα της σκάλας ενώ από τον δεύτερο βλέπουμε μόνο το κάτω τμήμα (ρίχτυ και κούτελο) καθώς ανεβαίνουμε. Ο κεντρικός δακτύλιος είναι τμήμα μια του ενός και μια του άλλου λίθου εναλλάξ ανεβαίνοντας, εξασφαλίζοντας έτσι το δέσιμο της σκάλας σε δύο διαφορετικά σημεία ανά ζεύγος σκαλοπατιών. Το μεταξύ των δύο λίθων κενό γεμίζει με λιθοσώματα ακανόνιστου σχήματος και κονίαμα. Το ύψος των σκαλοπατιών είναι σταθερό σε όλο το ύψος του μιναρέ και είναι 25,5 εκ. Οι δύο μεγάλοι λίθοι της σκάλας συνδέονται μεταξύ τους με οριζόντιους μεταλλικούς συνδέσμους (τζινέτια), ενώ η σύνδεσή τους με τους δόμους του μιναρέ ποικίλει αναλόγως της καθ’ ύψος θέσης του σκαλοπατιού σε σχέση με την αντίστοιχη σειρά δόμων. Κατά κανόνα πάντως τα σκαλοπάτια συνεχίζουν μέχρι περίπου το ½ του πλάτους των δόμων και μαζί μ’ αυτούς λαξεύονται έτσι ώστε να δημιουργούνται «δόντια» ή «φωλιές» που εξασφαλίζουν το κλείδωμα της κατασκευής. Το χτίσιμο γίνεται με την χρήση ασβεστοκονιάματος. Στις περιπτώσεις που έχουμε σύμπτωση της άνω επιφάνειας δόμου και σκαλοπατιού η σύνδεση ενισχύεται με τζινέτι. Σε αρκετές περιπτώσεις τα σκαλοπάτια που δεν έχουν κεντρικό δακτύλιο απλά13. Αρχιτεκτονική πρόταση αποκατάστασης. Κατακόρυφη τομή. Vertical elevation. Restoration proposition. Η αποκατάσταση του μιναρέ της Σπλάντζιας Χανίων371ακουμπάνε στην προηγούμενη σειρά σκαλοπατιών χωρίς να δένονται καθόλου με το σώμα του μιναρέ. Αυτά κατά πλειοψηφία έχουν και τις λιγότερες βλάβες (εικ. 14). Η περίπλοκη αυτή κατασκευή, η οποία δεν οφειλόνταν σε καμία γεωμετρική αναγκαιότητα όπως ήταν φυσικό μας προβλημάτισε έντονα. Μία πιθανή εξήγηση ήταν κατασκευαστική. Επειδή την εποχή εκείνη οι μιναρέδες χτίζονταν από μέσα και εξωτερικά υπήρχε ένα στοιχειώδες ικρίωμα για την ανάρτηση των τροχαλιών που εξυπηρετούσαν την διακίνηση των υλικών που ήταν αρκετά δύσκολη, υποθέσαμε πως αυτό γινόταν για την ενσωμάτωση των υπολειμμάτων της τελικής κοπής για την προσαρμογή των λίθων στις θέσεις τους που γίνονταν επί τόπου. Στην συνέχεια όμως και όσο προχωρούσε ο προβληματισμός μας γύρω από την στατική λειτουργία του μνημείου αναγνωρίσαμε στην κατασκευή αυτή ένα εξαιρετικό μηχανισμό απόσβεσης της σεισμικής ενέργειας που απορροφά το μνημείο στην διάρκεια ενός σεισμού και κατά συνέπεια δραστικής μείωσης των μετακινήσεων κατά την απόκρισή του σ’ αυτόν.14. Η σκάλα. The spiral staircase. 15. 1ος εξώστης. Φωτογραφία από την καθαίρεση του μνημείου. The 1st balcony. Photo taken during the deconstruction of the monument. 16. Λεπτομέρεια θωρακίου 2ου εξώστη. Detail of the decoration on the 2nd balcony’s parapet.Η κατασκευή των εξωστών Οι εξώστες αποτελούνται από μεγάλου πλάτους λίθους οι οποίοι πακτώνονται στο «σώμα» του μιναρέ (εικ. 15–16). Το δάπεδο του εξώστη και η επόμενη προς τα κάτω σειρά (σειρές ΙΘ, Κ και Μ, ΜΑ) αποτελούνται από 14–15 λίθους ενώ στην τρίτη σειρά της ενότητας του εξώστη (ΚΑ, ΜΒ) ο αριθμός των λίθων μειώνεται στους 10. Οι λίθοι λόγω του μεγάλου πλάτους τους συνδέονται μεταξύ τους με διπλή σειρά τζινέτια (στην εσωτερική και εξωτερική παρειά) ενώ μεταξύ των σειρών του εξώστη συναντάμε διπλούς γόμφους. Για το δάπεδο των εξωστών έχει χρησιμοποιηθεί ιδιαιτέρως σκληρός και καλής ποιότητας ασβεστόλιθος. Πάνω στους λίθους του δαπέδου και στην εξωτερική τους παρειά ήταν στερεωμένα τα «θωράκια» του στηθαίου του εξώστη. Αυτά συνδέονταν με τους υποκείμενους λίθους με γόμφους (δύο σε κάθε θωράκιο) και μεταξύ τους με τζινέτια. Υπολείμματα σκουριάς που βρέθηκαν μέσα σε εντορμίες πλάτους ~3 εκ. και μήκους ~12 εκ. (όσο δηλαδή και το πλάτος του υπερκείμενου θωρακίου) λαξεμένες κάθετα προς την περιφέρεια των εξωστών υποδηλώνουν την ύπαρξη μεταλλικών λαμών για την ενίσχυση της επιβαρημένης (λόγω εν προβόλω θέσης και βάρους θωρακίων) εξωτερικής παρειάς των λίθων του δαπέδου. Το πέτρωμα που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή των στηθαίων είναι ασβεστολιθικό, περισσότερο πορώδες και πιο μαλακό από αυτό των δόμων ώστε να μπορούν να λαξευτούν με ευκο- 372Άρης Χατζηδάκης, Άλκη Νηστικούληλία τα πολύπλοκα γεωμετρικά σχέδια που κοσμούν τα θωράκια. Στη φάση μιας προηγούμενης στερεωτικής επέμβασης αντικαταστάθηκαν τμήματα του στηθαίου του πρώτου εξώστη από νέα θωράκια λαξευμένα σε αλφόπετρα. Η αντίθεση ανάμεσα στο παλαιό και νέο υλικό είναι ιδιαιτέρως αισθητή λόγω της διαφορετικής απόχρωσης και υφής που χαρακτηρίζουν τα δύο πετρώματα. Η βάση του μιναρέ Η βάση του μιναρέ έχει ορθογώνια κάτοψη με διαστάσεις 5,17 × 4,53 μ. στη στάθμη του εδάφους και 3,35 × 2,96 μ. στο ανώτερο τμήμα της. Η μείωση των διαστάσεων γίνεται σταδιακά με την δημιουργία καθ’ ύψος πέντε ζωνών υπό μορφή «βαθμίδων» οι οποίες διαχωρίζονται μεταξύ τους με μικρού ύψους διακοσμητικές ζώνες γραμμικής μορφής κοίλων και κυρτών διατομών. Το συνολικό ύψος της βάσης είναι 12,77 μ. από το ανώτερο σημείο του εδάφους (+0,67 μ. στην ανατολική πλευρά). Υπολογίζεται ότι μέχρι τη στάθμη της εισόδου (+4,93 μ.) είναι συμπαγής ενώ από εκεί και πάνω το πλάτος του «τοίχου» (εξωτερική παρειά βάσης έως εσωτερική κυκλική παρειά στο κέντρο της πλευράς) κυμαίνεται από ~1,70 μ. χαμηλά έως ~0,75 μ. στο ψηλότερο σημείο. Η κατασκευή εφάπτεται με την βόρεια πλευρά της στον νότιο τοίχο του παρακείμενου ναού. Από εδώ γίνεται και η πρόσβαση στο εσωτερικό του μιναρέ μέσω ενός ανοίγματος που βρίσκεται 3,40 μ. ψηλότερα από το δάπεδο της εκκλησίας (+1,53 μ). Στη δυτική πλευρά της και σε επαφή με αυτή (περίπου στα τρία τέταρτα του συνολικού της μήκους) έχει χτιστεί το νεωτερικό κτίσμα του γραφείου του φιλόπτωχου ταμείου του Αγίου Νικολάου. Η νότια και ανατολική πλευρά τέλος, είναι ελεύθερες (εικ. 17). Παθολογία βλαβών Η οξείδωση των συνδέσμων, οι μηχανικές καταπονήσεις από τους σεισμούς, το πρόσφατο χτύπημα από κεραυνό, η επίδραση του περιβάλλοντος και ο χρόνος είναι οι βασικές αιτίες για τις βλάβες που διαπιστώσαμε στο μνημείο (εικ. 18). Το χτύπημα από κεραυνό στις 17–03–1998 είχε σαν αποτέλεσμα την επιβάρυνση της ήδη κακής κατάστασης του μνημείου προκαλώντας μια νέα μεγάλου εύρους και μήκους ρωγμή στο βορειοδυτικό τμήμα του μιναρέ η οποία ξεκινούσε κάτω από τον δεύτερο εξώστη και εκτεινόταν σε όλο το ύψος του κορμού έως τον πρώτο εξώστη και μερικές σειρές κάτω από αυτόν. Η ρωγμή αυτή αποκτούσε το μέγιστο εύρος της στον πρώτο εξώστη, όπου είχε προκληθεί εκτενής θραύση και πτώση ολόκληρων λίθων, και έφτανε μέχρι τον κεντρικό δακτύλιο της σκάλας. Εκτός από την δημιουργία νέων φθορών, το χτύπημα του κεραυνού είχε σαν αποτέλεσμα την επιδείνωση των υπαρχουσών βλαβών. Παρατηρήθηκε πτώση λιθοσωμάτων και περαιτέρω χαλάρωση των ήδη αποδιοργανωμένων περιοχών, διεύρυνση υπαρχουσών ρωγμών, θραύση και πτώση θωρακίων από τους εξώστες, ενώ μεγάλωσε κατάτι και η επικίνδυνη προς βορειοανατολικά κλίση που είχε το μνημείο. Όταν άρχισε η καθαίρεση του μιναρέ, ο βαθμός ετοιμορροπίας του ήταν πολύ μεγάλος. Λόγω της έντονης κλίσης προς Β–ΒΑ διαπιστώθηκε διεύρυνση των οριζοντίων αρμών στο Ν–ΝΔ τμήμα, η οποία κυμαινόταν από 0,5 εκ. χαμηλά (όπου και η κλίση ήταν μικρότερη) έως 1,5 εκ. στο ανώτερο σημείο όπου είχαμε και την μέγιστη κλίση. Έντονη ετοιμορροπία παρουσίαζε το άνω τμήμα στο οποίο δεν συνεχιζόταν η ελικοειδής κλίμακα, η οποία αποτελεί σημαντικό συνεκτικό στοιχείο της κατασκευής. Η τελευταία βαθμίδα βρισκόταν περίπου 1,70 μ. πάνω από την στάθμη του 2ου εξώστη και πάνω σε αυτή ήταν πακτωμένος με17. Η βάση του μιναρέ. The base of the minaret. 18. Ανάπτυγμα επιφάνειας μιναρέ. Με γκρι σημειώνονται οι δόμοι που αντικαθίστανται. Elevation of the outer surface of the minaret before the restoration. The shaded stones were replaced with new ones. Η αποκατάσταση του μιναρέ της Σπλάντζιας Χανίων4. Τα χλωριούχα άλατα που μεταφέρονται από τον άνεμο πάνω στην επιφάνεια των πετρών, οδήγησαν στην έντονη φθορά τους. Τα άλατα αυτά λόγω της μεγάλης ευκινησίας και διεισδυτικότητάς τους, μπαίνουν μέσα στο κρυσταλλικό πλέγμα και αναγκάζουν ολόκληρα συγκροτήματα μορίων να πέπτονται, καταλήγοντας σε ιοντοεναλλαγή όπως π.χ. η καολινοποίηση των αστρίων (στα λίγα πυριτικά συστατικά του πετρώματος) που βλέπουμε σε μορφή βελονισμών (μικρές έντονες τρυπούλες) στη βόρεια πλευρά της σειράς Ε. Επίσης τα ίδια άλατα είναι υπεύθυνα για την μεγάλη έκταση των απολεπίσεων και εξανθήσεων που συναντάμε σ’ αυτή την πλευρά.373μεταλλικές λάμες ένας ξύλινος στύλος διαμέτρου ~20 εκ. και ύψους κατά την αποτύπωση 4,30 μ., ο οποίος στηριζόταν στο ανώτερο σημείο του με δύο οριζόντιες μεταλλικές ράβδους πακτωμένες στο σώμα του μιναρέ ανάμεσα στην Γ και Δ σειρά. Αυτός ο στύλος πιθανόν να ήταν ψηλότερος και να χρησίμευε στην στήριξη της κωνικής μεταλλικής απόληξης του μιναρέ. Ο στύλος ακολούθησε την έντονη κλίση του άνω τμήματος και προκάλεσε θραύση του κεντρικού δακτυλίου της τελευταίας βαθμίδας της σκάλας στην οποία ήταν πατωμένη η βάση του, με αποτέλεσμα να γέρνει και να στηρίζεται στο σώμα του μιναρέ όπου ακουμπούσε. Αυτός είναι ο λόγος που το άνω τμήμα κρίθηκε ιδιαιτέρως ετοιμόρροπο και καθαιρέθηκε μετά την αφαίρεση του στύλου. Όπως ήδη έχουμε αναφέρει η ατελής μολυβδοχόηση είχε σαν αποτέλεσμα την ελλιπή προστασία των σιδηρών συνδέσμων από την υγρασία, την οξείδωση και διόγκωσή τους και τη θραύση των λίθων στις θέσεις αυτές. Σχεδόν όλοι οι λίθοι παρουσίαζαν το πρόβλημα αυτό, άλλος σε μικρότερο και άλλος σε μεγαλύτερο βαθμό. Με την καθαίρεση ολοκληρώσαμε την αρχική μας εικόνα για την έκταση των βλαβών, καθώς αποκαλύφθηκαν και οι εσωτερικές πλευρές των δόμων και διαπιστώθηκε η ύπαρξη πρόσθετων σοβαρών φθορών. Επίσης κατά την λύση τ
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.