Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Κυριακή, 08 Δεκεμβρίου 2019

" ... Τα βήματα που έκαναν στην πορεία τους η τεχνική σκέψη και η τεχνολογία είναι συνταιριασμένα με τα βήματα που έκανε η ανθρώπινη σκέψη γενικότερα, η ανθρώπινη δημιουργία, η ανθρώπινη κοινωνία ...".

Από παλαιότερο άρθρο του κ. Δημ. Καλλιγερόπουλου, Δρ Mηχ. Hλ., καθηγητή Τμήματος Αυτοματισμού του ΤΕΙ Πειραιά, μέλους του Δ.Σ. της Εταιρείας Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας, δημοσιευμένο σε αφιέρωμα της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ το 2000

Τεχνολογία - κοινωνία: βίοι παράλληλοι Από την προϊστορία μέχρι το τέλος των ελληνιστικών χρόνων Έγραψε και επιμελήθηκε ο Δημήτρης Καλλιγερόπουλος Μηχανολόγος - Ηλεκτρολόγος, Δρ τεχνικών επιστημών, καθηγητής Τμήματος Αυτοματισμού ΤΕΙ ΠειραιάΟι ρίζες της ευρωπαϊκής τεχνικής σκέψης Η μελέτη, η ανάδειξη, η αναγέννηση της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας έχει τριπλό σκοπό: Πρώτο, να αποκαταστήσει μια κοινωνική αδικία. Να αντιταχθεί στο διαχωρισμό της τεχνολογίας από την κοινωνία, την επιστήμη, την τέχνη και τον άνθρωπο. Να αντιστρατευθεί την υποτίμηση της τεχνολογίας σε αντιπαραβολή με τη φιλοσοφία, την ποίηση, τη θεωρητική και καλλιτεχνική δημιουργία. Να γεφυρώσει το χάσμα που χωρίζει τις τεχνικές από τις θεωρητικές επιστήμες, την τεχνική από την κλασική παιδεία. Δεύτερο, να διορθώσει μιαν ιστορική διαστρέβλωση. Να δείξει ότι ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός διαθέτει πλάι στην απαράμιλλη ποίηση, φιλοσοφία και τέχνη, μια βαθύτατη τεχνολογική γνώση και εμπειρία. Να αποκαλύψει το νήμα που συνδέει την αρχαία ελληνική τεχνική δεξιότητα με τις τεχνικές επινοήσεις της Αναγέννησης. Να αποκαταστήσει τη συνέχεια της ευρωπαϊκής τεχνικής σκέψης. Τρίτο, να ανοίξει νέους δρόμους για τους νέους. Να διεγείρει το ενδιαφέρον τους για μια σύγχρονη, δημιουργική θεώρηση της αρχαιότητας και της Ιστορίας από την τεχνολογική σκοπιά. Να συμβάλλει στην αναγέννηση της αρχαίας ελληνικής τεχνολογικής παράδοσης, στην ανάπτυξη της εφευρετικής τεχνικής σκέψης, στην καλλιέργεια τεχνολογικής συνείδησης, στη διαμόρφωση ηθικών, πνευματικών και αισθητικών αξιών για το σύγχρονο περιεχόμενο της τεχνολογίας. Τους στόχους αυτούς προβάλλει εξ άλλου και ο μεγάλος ερευνητής της αρχαίας τεχνικής, Γερμανός φιλόλογος Hermann Diels, στον πρόλογο του βιβλίου του, Αρχαία Τεχνική, Βερολίνο 1914, που παραθέτουμε στο τέλος του αφιερώματος. Τους ίδιους στόχους αποσκοπεί να υπηρετήσει και η, αποσπασματική έστω, επιλογή των θεμάτων που πραγματεύεται το αφιέρωμα αυτό.Μεγάλη πεντηκόντορος, πλοίο με πενήντα κουπιά, από γεωμετρική λεκάνη του 8ου π.Χ. αι.Τα βήματα που έκαναν στην πορεία τους η τεχνική σκέψη και η τεχνολογία είναι συνταιριασμένα με τα βήματα που έκανε η ανθρώπινη σκέψη γενικότερα, η ανθρώπινη δημιουργία, η ανθρώπινη κοινωνία. 1.Στην πρώτη, τη συλλεκτική περίοδο του ανθρώπου, τη μητριαρχική περίοδο των γενών, αναπτύσσεται η τέχνη του κυνηγιού. Ο άνθρωπος αξιοποιεί στο έπακρο τη δύναμή του, τη φυσική, τη χειρωνακτική του δύναμη. Με τα χέρια του δουλεύει τα πρώτα υλικά, το ξύλο, το κόκαλο, την πέτρα κι αργότερα τον πηλό. Με το νου και την εμπειρία του ανακαλύπτει τη φωτιά, «δάσκαλο κάθε τέχνης» κατά τον Προμηθέα του Αισχύλου.1 / 11 Με τη δεξιότητα του χεριού του κατασκευάζει εργαλεία, όπως το ρόπαλο, το ακόντιο, τον πέλεκυ και επινοεί τις πρώτες απλές μηχανές, όπως το τόξο. Και η πρώτη αυτή τεχνική του σκέψη συμβαδίζει με τον πρωτόγονο τρόπο ζωής του, με την πάλη του για να δαμάσει τη φύση, με το δέος του για το άγνωστο, με την εξ ίσου πρωτόγονη, φανταστική, συμβολική ερμηνεία του κόσμου που επιδιώκει. 2.Ακολουθεί η αγροτική περίοδος του ανθρώπου, όπου αναπτύσσεται η τεχνική της γεωργίας. Ο άνθρωπος μαθαίνει από τη φύση. Μαθαίνει να δουλεύει τη γη, να την οργώνει, να την ποτίζει, να τη βοηθά ν’ ανθίσει. Η τεχνική του σκέψη διευρύνεται με την παρατήρηση, τη δοκιμή, τον πειραματισμό. Στην αρχή δουλεύει το ξύλινο αλέτρι και σταδιακά αξιοποιεί τη δύναμη των ζώων ως βασική πηγή ενέργειας. Εφευρίσκει τεχνικές για την άντληση και την ανύψωση του νερού, όπως τον υδρομοχλό, τεχνικές για την κατασκευή καναλιών και διωρύγων, φραγμάτων και τεχνητών λιμνών. Αναπτύσσει την κεραμική τέχνη, εφευρίσκει τη μηχανή του κεραμικού τροχού, μαθαίνει να ψήνει τον πηλό και να φτιάχνει έτσι τη δική του χειροποίητη πέτρα. Επινοεί τα πρώτα πλωτά μέσα και οδηγείται στην κατασκευή οικημάτων, που ξεκινούν από καλύβες για να φθάσουν στη χρήση τεράστιων ογκόλιθων και την ανύψωση θεόρατων μνημείων και πυραμίδων. Έτσι δημιουργούνται οι μεγάλοι παραποτάμιοι πολιτισμοί της Βαβυλώνας και της Αιγύπτου. Κατά την περίοδο αυτή, τη δύναμη, τη ρώμη, την αντρειοσύνη αντικαθιστά ο μόχθος, η κούραση, η σκληρή δουλειά και παράλληλα η μεθοδικότητα, η οργάνωση, η πειθαρχία. Ο άνθρωπος παράγει πια, δεν τα βρίσκει έτοιμα. Η μυθική του σκέψη πλάθει φανταστικά μυθολογικά όντα της ζωής και του θανάτου. Στην κοινωνία διαμορφώνεται μια έντονη πυραμιδωτή δομή και οι χειρώνακτες γίνονται σκλάβοι.3.Σταθμό στην εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών αποτέλεσε η ανακάλυψη των μετάλλων. Ο χρυσός, ο άργυρος, ο χαλκός και αργότερα ο σίδηρος διαμόρφωσαν κατά τον Ησίοδο τα «μεταλλικά γένη», έδωσαν δηλαδή στις ανθρώπινες κοινωνίες τα φυσικά χαρακτηριστικά τους.2 / 11 Από αξιοθαύμαστα αντικείμενα στολισμού, που ήταν αρχικά, τα μέταλλα αντικατέστησαν γρήγορα όλα τα μέχρι τότε ευτελή υλικά στην κατασκευή σκευών, εργαλείων και όπλων. Το μεταλλικό αλέτρι και το δρεπάνι, η μεταλλική ασπίδα και το ξίφος, το καρφί και ο μεταλλικός τροχός, αλλάζουν τη ζωή των ανθρώπων.Τη σταθερότητα, τη μονότονη σύνδεση με τη γη και την παράδοση διαδέχονται η αναζήτηση, η προσαρμογή, η αλλαγή και η κίνηση. Και ακολουθούν οι μεγάλες μετακινήσεις των φύλων. Στην τεχνική σκέψη, αυτό σημαίνει μετάβαση από την ευθεία στον κύκλο, την αέναη περιστροφή, την εκτεταμένη χρήση του τροχού. Η άμαξα γίνεται το επίγειο μέσο μεταφοράς Αξιοποιήσιμη ενέργεια είναι πια όχι μόνο η δύναμη του ανθρώπου και των ζώων, αλλά και η φυσική ενέργεια του νερού και του ανέμου. Τη θέση των εργαλείων παίρνουν πλέον οι μηχανές. Τα πλοία αποκτούν πανιά, η μετακίνηση γίνεται πιο εύκολη. Η μετακίνηση όμως αυτή φέρνει μαζί της τη σύγκρουση και τον πόλεμο. Για να νικήσεις τώρα στον πόλεμο δεν αρκεί ούτε η δύναμη ούτε η Έριδα, η ευγενική άμιλλα των ειρηνικών χρόνων. Χρειάζεται η ευφυΐα, η ικανότητα, η δεξιοτεχνία. • Στον αρχαίο ελληνικό μύθο συμβολίζεται η κάθοδος των ελληνικών φύλων με την τιτανομαχία, όπου ο φορέας της γνώσης και των τεχνών Προμηθέας διδάσκει στους Έλληνες Θεούς τον τρόπο που θα νικήσουν τους ρωμαλέους αυτόχθονες Τιτάνες και κουβαλά μετά στους ανθρώπους τη φωτιά, ως πηγή ενέργειας, και την «έντεχνη σοφία». • Ανάμεσα σ’ αυτούς τους Έλληνες Θεούς, ένας τεχνολόγος Θεός γεννιέται: ο Ήφαιστος. Χαλκουργός, σιδεράς, οπλοποιός και ταυτόχρονα μηχανικός, κατασκευαστής αυτόματων μηχανών. • Στα όρια του μύθου και της ιστορίας εμφανίζεται ο μηχανικός Δαίδαλος, κατασκευαστής της πρώτης πτητικής μηχανής, κινητών αγαλμάτων και πολλών αρχιτεκτονικών έργων. • Στην Αργοναυτική Εκστρατεία εμφανίζεται ο Αργός, ναυπηγός της Αργούς. • Και στον Τρωικό Πόλεμο ο αρχιτέκτων Επειός κατασκευάζει το νικηφόρο Δούρειο Ίππο.3 / 11 Η ιπτάμενη περιστερά του μηχανικού Αρχύτα του Ταραντινού4.Στον ελληνικό χώρο αναπτύσσεται σταδιακά η μεταλλουργία. Τελειοποιείται η εξόρυξη, σε υπόγεια ορυχεία, ο καθαρισμός με ανεπτυγμένα πλυντήρια και η επεξεργασία των μετάλλων: η χύτευσή τους σε καμίνια, η παρασκευή κραμάτων, η μίξη του χαλκού με ψευδάργυρο για την παρασκευή του ορείχαλκου, η μίξη του σιδήρου με άνθρακα για την παρασκευή ατσαλιού, η βαφή, η εξέλαση, η συγκόλληση των μετάλλων. Και η μεταλλοτεχνία, η οπλοποιία, η χαλκουργία, η κοσμηματοποιία, η αγαλματοποιία, η χυτευτική μέθοδος του χαμένου κεριού αποτελούν την υψηλότερη μορφή τεχνολογίας κάθε εποχής και συνδέονται στενά με την αισθητική και την τέχνη. Στη θέση των μεγάλων παραποτάμιων πολιτισμών της Βαβυλώνας και της Αιγύπτου, των πολιτισμών της σταθερότητας, της μεγαλοπρέπειας και της δύναμης, αναπτύσσεται γύρω από το φωτεινό, το διάσπαρτο με χιλιάδες νησιά, το δαιδαλωτό Αιγαίο, ο ελληνικός πολιτισμός της κίνησης, της πολυμορφίας, της ευφυΐας, της τεχνογνωσίας, της επιδεξιότητας και του κάλλους. Στον αιγαιακό χώρο τα διάφορα ελληνικά φύλα συγκροτούνται σε νέα κύτταρα κοινωνικής δομής: τις ελληνικές πόλεις- κράτη. Πόλεις που αναπτύσσονται, επικοινωνούν, οργανώνονται και συγκρούονται. Στο εσωτερικό τους διαμορφώνουν νόμους, αξίες, κανόνες. Ανάμεσά τους φουντώνει η ανταλλαγή και το εμπόριο. Προοδεύει η οδοποιία και ιδιαίτερα η τέχνη της θάλασσας, η ναυπηγική και η ναυσιπλοΐα. Οι διάφορες εμπειρικές γνώσεις των μεγάλων μεσογειακών πολιτισμών συλλέγονται, συστηματοποιούνται και διαμορφώνονται σε επιστήμες: τα μαθηματικά, η γεωμετρία, η αστρονομία, η γεωγραφία, η ιατρική, η φιλοσοφία.Ο άνθρωπος γνωρίζει τον κόσμο Από άνθρωπος κυνηγός, άνθρωπος της φύσης, από άνθρωπος γεωργός, παραγωγός, δουλευτής της γης, από άνθρωπος πολεμιστής, δουλευτής των μετάλλων, γίνεται πολίτης, γίνεται ταξιδιώτης, γίνεται άνθρωπος της γνώσης, του πολιτισμού, της επιστήμης και της τέχνης, άνθρωπος της πόλης και κυρίαρχος του κόσμου. Ανάμεσα στους ήρωες, τη θέση του αντρειωμένου Αχιλλέα παίρνει ο εφευρετικός και πολυμήχανος Οδυσσέας. Και τότε επιχειρείται για πρώτη φορά η φυσική ερμηνεία αυτού του κόσμου. Όλα μπαίνουν σε τάξη. 4 / 11 Οι θεοί και οι ήρωες συστηματοποιούνται, απαλλάσσονται από τα φανταστικά στοιχεία, παίρνουν ανθρώπινη μορφή. Οι μύθοι μοιάζουν με ιστορία, η ιστορία γράφεται με τη μορφή μύθων. Και η επιστημονική σκέψη αναζητεί τις αιτίες, τα πρωταρχικά στοιχεία της ζωής και της φύσης.Επιστήμονες, μηχανικοί και τεχνικοί, που οδηγούν τη σκέψη έως τις μέρες μας Οι φυσικοί φιλόσοφοι της Ιωνίας οδηγούνται έτσι σε πρωτοφανείς ανακαλύψεις: ■Θαλής ο Μιλήσιος (624- 546 π.Χ.), θεωρεί ότι όλα έχουν μια κοινή φυσική αρχή, το νερό, και ότι το Σύμπαν είναι γεμάτο από ψυχή- φύσιν αεικίνητον και αυτοκίνητον, ενέργεια δηλαδή και κίνηση. Ανακαλύπτει τον ηλεκτρισμό, αποδεικνύοντας την ύπαρξη του νέου αυτού φαινομένου πειραματικά, με την έλξη που ασκούσε το τριβόμενο ήλεκτρο σε ελαφρά σωματίδια.■Αναξίμανδρος από τη Μίλητο (611-545 π.Χ.), υποστηρίζει ότι αρχή και στοιχείο των πάντων είναι το άπειρο. Θεμελιώνει την επιστημονική γεωγραφία και αστρονομία.■Ηράκλειτος από την Έφεσο (544-484 π.Χ.), διατυπώνει τη διαλεκτική θεωρία και αναλύει το νόμο για την ενότητα των αντιθέτων. Θεωρεί ότι ο κόσμος αποτελείται από αραιώσεις και συμπυκνώσεις ενέργειας και ύλης, που αλληλοδιαδέχονται η μία την άλλη, ως διακόσμησις και εκπύρωσις, σε μιαν αέναη διαδικασία: Τα πάντα ρει.■Πυθαγόρας ο Σάμιος (580-490 π.Χ.), αναπτύσσει τα μαθηματικά ως επιστήμην και θεωρεί ότι οι αριθμοί ενυπάρχουν στην φύση.■Εμπεδοκλής από τον Ακράγαντα της Σικελίας (495-435 π.Χ.), θεωρεί ότι το Σύμπαν συνίσταται από τέσσερα στοιχεία: τη γη, το νερό, τον αέρα και τη φωτιά, που βρίσκονται σε αέναη ενότητα και κίνηση. Αναπτύσσει τη θεωρία των πόρων και των απορροιών, με βάση την οποία εξηγεί το φαινόμενο του μαγνητισμού.■Αναξαγόρας από τις Κλαζομενές της Μ. Ασίας (500-428 π.Χ.), διαμορφώνει ένα μηχανικό ομοίωμα του Σύμπαντος.■Λεύκιππος ο Μιλήσιος (480-400 π.Χ.) και Δημόκριτος από τα Άβδηρα της Θράκης (460-370 π.Χ.), οι ατομιστές που υποστηρίζουν ότι τα στοιχεία του κόσμου είναι το πλήρες και το κενό, το ον και το μη ον, όπου το ον, η ύλη, αποκλείεται από πεπερασμένα άτομα, αδιάσπαστα, που έχουν βάρος και κίνηση, συγκρούονται δε και διαπλέκονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να συνδέονται το ένα με το άλλο χωρίς να σχηματίζουν ομοιογενή ουσία.Οι ίδιοι όμως αυτοί, φιλόσοφοι είναι ταυτόχρονα μηχανικοί, τεχνικοί, εφευρέτες: ■Ο Θαλής ο Μιλήσιος κατασκεύασε κινητό φράγμα και διώρυγα εκτροπής του ποταμού Άλυ, μέτρησε το ύψος των πυραμίδων, προέβλεψε την έκλειψη Ηλίου το 585 π.Χ.■Ο Αναξίμανδρος ανακάλυψε τον γνώμονα, πρώτο όργανο αστρονομικής παρατήρησης και μέτρησης του χρόνου, κατασκεύασε πρώτος ηλιακό ρολόι, χάραξε πρώτος χάρτη της Γης πάνω σε ορειχάλκινη πλάκα το 550 π.Χ.■Ο Πυθαγόρας ανακάλυψε τη μουσική κλίμακα.■Ο Εμπεδοκλής εφηύρε υδραυλική κλεψύδρα και κατασκεύασε μεγάλα υδραυλικά έργα στη Σελινούντα.5 / 11 Την ίδια αυτή περίοδο, τη λεγόμενη «ιωνική περίοδο» από τις αρχές του 7ου μέχρι τις αρχές του 5ου π.Χ. αι., μεγάλα τεχνικά έργα κατασκευάζονται, ναοί, υδραγωγεία, γέφυρες, πλοία ναυπηγούνται, τεχνικές εφευρέσεις ανοίγουν νέους δρόμους, θετικοί επιστήμονες, μηχανικοί, τεχνικοί αναδεικνύονται: ■Αμεινοκλής ο Κορίνθιος (τέλος 7ου αι. π.Χ.), ναυπήγησε στην Κόρινθο την πρώτη τριήρη με το όνομα «Ολυμπιάς» για λογαριασμό των Αθηναίων, 640 π.Χ.■Περίανδρος ο Κορίνθιος (667-587 αι. π.Χ.), κατασκεύασε τη «Δίολκο», πλακόστρωτο δρόμο κατά μήκος του Ισθμού της Κορίνθου, όπου εσύροντο τα πλοία.■Ευπαλίνος ο Μεγαρεύς (τέλος 6ου αι. π.Χ.), μηχανικός, κατασκεύασε το υδραγωγείο της Σάμου και το περίφημο ευπαλίνειο όρυγμα, 520 π.Χ.■Θεόδωρος ο Σάμιος (6ος αι. π.Χ.), αρχιτέκτων, μηχανικός, κατασκεύασε το ναό της Ήρας στη Σάμο, 510 π.Χ., θεμελίωσε το ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο, 550 π.Χ., εφηύρε μέθοδο για τη χύτευση του χαλκού και εργαλεία όπως ο κανών, ο διαβήτης κ.ά.■Ροίκος ο Φιλαίος, πατέρας του Θεόδωρου (6ος αι. π.Χ.), συμμετείχε στην κατασκευή του ναού της Ήρας στη Σάμο, κατασκεύασε τον Λαβύρινθο της Λήμνου, πελώριο κτίσμα με 150 κίονες, μαζί με τον Σμίλι τον Αιγινίτη.■Εκαταίος ο Μιλήσιος (560-480 π.Χ.) γεωγράφος, χαρτογράφος, πρόδρομος της επιστημονικής γεωγραφίας, σχεδίασε πρώτος τον χάρτη της Γης.■Γλαύκος ο Χίος (600-550 π.Χ.), μεταλλουργός, εφηύρε πρώτος τη μέθοδο συγκόλλησης του σιδήρου.■Ανάχαρσις ο Σκύθης (τέλος 6ου αι. π.Χ.), εφευρέτης του κεραμικού τροχού.■Μανδροκλής ο Σάμιος (6ος αι. π.Χ.), μηχανικός, κατασκεύασε την πλωτή γέφυρα του Βοσπόρου κατ’ εντολήν του Δαρείου■Άρπαλος ο Σάμιος (τέλη 6ου - αρχές 5ου αιώνα π.Χ.), μηχανικός, κατασκεύασε συνδέοντας μεταξύ τους δΰο σειρές πλοίων, τη γέφυρα του Ελλήσποντου κατ’ εντολήν του Ξέρξη, 480 π.Χ.Αγροτική σκηνή από τη μυθική ασπίδα του Αχιλλέα5.Στην ακμή τους οι πόλεις-κράτη, και ιδιαίτερα η Αθήνα, ολοκληρώνουν τη διάσπαση ανάμεσα στη φιλοσοφική, την επιστημονική, τη θεωρητική σκέψη από τη μια μεριά και την τεχνική σκέψη από την άλλη. Ολοκληρώνουν κοινωνικά και το χάσμα ανάμεσα στους ελεύθερους και τους δούλους, ανάμεσα στην ελεύθερη πνευματική δημιουργία και την εξαρτημένη χειρωνακτική εργασία.6 / 11 Η ανάγκη διαμόρφωσης της νέας πολιτείας στρέφει την ανθρώπινη σκέψη από τη μελέτη του υλικού κόσμου και της φύσης προς τη μελέτη της φύσης του ανθρώπου και της κοινωνίας του. Κι όμως τότε, πλάι στην ανάπτυξη της θεωρητικής της αφαιρετικής σκέψης, των φιλοσοφικών στοχασμών, των αφηρημένων ιδεών και κατηγοριών, της ηθικής και της λογικής, της θεολογίας και της ψυχολογίας, της ποίησης και της τέχνης, επιχειρείται η διαμόρφωση των φυσικών επιστημών, της γεωμετρίας και των μαθηματικών, της αστρονομίας, της ιατρικής και της μουσικής, της γεωγραφίας και της βιολογίας, της φυσικής και της μηχανικής, καλλιεργούνται οι εφαρμοσμένες τέχνες, όπως παράλληλα αναπτύσσονται στον αντίποδα της κοινωνικής ανισότητας οι ιδέες της δημοκρατίας, της αρετής, της δικαιοσύνης, της πολιτείας, της Νέμεσης και της Αιδούς. Στα κλασικά αυτά χρόνια, τη λεγόμενη Αθηναϊκή Περίοδος της ελληνικής αρχαιότητας, από το 480 έως το 330 π.Χ., κατασκευάζονται αριστουργήματα αρχιτεκτονικής, όπως ο Παρθενώνας, περίφημα έργα αγαλματοποιίας, μεταλλοτεχνίας, κεραμικής, ζωγραφικής, μεγάλα τεχνικά έργα, λιμάνια, τείχη, σήραγγες, υδραγωγεία, εξελιγμένα ορυχεία αργύρου, χαλκού και σιδήρου, εξελιγμένα ναυπηγεία. Ο κλασικός κόσμος ολοκληρώνεται όχι μόνο στη θεωρητική σκέψη, αλλά και στην τεχνική δημιουργία. Από τη μια μεριά, αναδεικνύονται οι σημαντικότεροι σοφιστές και φιλόσοφοι της αρχαιότητας: ■Πρωταγόρας από τα Άβδηρα (480 - 411 π.Χ.), σοφιστής, δάσκαλος της διαλεκτικής, μελετητής της προϊστορίας στο έργο «Περί της εν αρχή καταστάσεως».■Σωκράτης (469 - 399 π.Χ.), φιλόσοφος, εισήγαγε τη διαλεκτική άρνηση «εν οίδα ότι ουδέν οίδα».■Πλάτων (427 - 348 π.Χ.), φιλόσοφος, θεμελίωσε τη θεωρία των ιδεών.■Αριστοτέλης (384 - 322 π.Χ.), φιλόσοφος, μαθηματικός, αστρονόμος, φυσικός, μηχανικός, στα έργα του «Περί φυσικής ακροάσεως» και «Μετά τα φυσικά», θεμελίωσε τις αρχές των φυσικών επιστημών, στη «Λογική» του διατύπωσε τα βασικά αξιώματα των λογικών συλλογισμών, ενώ ανάμεσα στα έργα του συγκαταλέγονται και τα «Μηχανικά προβλήματα», όπου ασχολήθηκε με ζητήματα της κίνησης και της δυναμικής των σωμάτων.Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας7 / 11 Από την άλλη μεριά παρατάσσονται, στην ίδια περίοδο, εξέχοντες μηχανικοί αρχιτέκτονες όπως: ■Ικτίνος ο Αθηναίος (5ος αι. π.Χ.), αρχιτέκτων, κατασκεύασε τον Παρθενώνα στην Ακρόπολη των Αθηνών, 447 - 432 π.Χ., το ναό του Επικούρειου Απόλλωνα στις Βάσσες της Αρκαδίας, 430 - 420 π.Χ. και ίσως το ναό του Ηφαίστου, το λεγόμενο «Θησείον» στην Αθήνα.■Καλλικράτης ο Αθηναίος (5ος αι. π.Χ.), αρχιτέκτων, συνεργάστηκε με τον Ικτίνο στην ανέγερση του Παρθενώνα, έχτισε τα Μακρά Τείχη που συνέδεαν την Αθήνα με τον Πειραιά.■Ιππόδαμος ο Μιλήσιος (498 - 408 π.Χ.), αρχιτέκτων πολεοδόμος, συνέταξε και υλοποίησε την πολεοδομική μελέτη της πόλεως του Πειραιά, 460 π.Χ.■Λίβων ο Ηλείος (5ος αι. π.Χ.), αρχιτέκτων, κατασκεύασε το ναό του Ολυμπίου Διός στην Ολυμπία.■Πολύκλειτος ο Αργείος (4ος αι. π.Χ.), αρχιτέκτων, κατασκεύασε το θέατρο της Επιδαύρου, 350 π.Χ. και το «Θόλον» στο Ασκληπιείον της Επιδαύρου.Και αναδεικνύονται επίσης την περίοδο αυτή εξίσου σημαντικοί επιστήμονες και τεχνικοί μηχανικοί όπως: ■■Αρχύτας ο Ταραντινός (430 - 350 π.Χ.). μαθηματικός, μηχανικός, φίλος του Πλάτωνα, ιδρυτής της επιστημονικής μηχανικής, κατασκεύασε πετομηχανή, αυτόματο δηλαδή περιστέρι που πετά.■Διονύσιος ο Πρεσβύτερος (Συρακούσες, 430 - 367 π.Χ.), φιλόσοφος, μηχανικός, ιδρυτής «Κέντρου Έρευνας και Τεχνολογίας» για τη μελέτη και κατασκευή πολεμικών μηχανών.■6.Εύδοξος ο Κνίδιος (408 - 355 π.Χ.), μαθηματικός, αστρονόμος, ιδρυτής της ουράνιας μηχανικής, κατασκεύασε ομοίωμα της ουράνιας σφαίρας, εφηύρε τη διόπτρα, τον αστρολάβο και τον «πόλο», ένα σύνθετο σφαιρικό αστρονομικό όργανο.Αρτέμων ο Κλαζομένιος (5ος αι. π.Χ.), μηχανικός που κατασκεύασε με εντολή του Περικλή πολύπλοκες πολεμικές πολιορκητικές μηχανές.Είναι όμως στην τελευταία φάση της ελληνικής αρχαιότητας, στη φάση που ακολουθεί τη μεγάλη εκστρατεία του Αλέξανδρου, στην Αλεξανδρινή ή Ελληνιστική Περίοδο μετά το 330 π.Χ., όπου η ελληνική σκέψη συμφιλιώνεται, ενώνεται και αφομοιώνει την παράδοση, τη σοφία, την πείρα, την τεχνική γνώση των άλλων μεγάλων μεσογειακών πολιτισμών, του περσικού, του βαβυλωνιακού και του αιγυπτιακού, αντλεί στοιχεία ακόμη και από τον ινδικό πολιτισμό και αποκτά την οικουμενικότητά της, στη φάση όπου ο άνθρωπος- πολίτης γίνεται οικουμενικός άνθρωπος και η οικουμενικότητα αυτή επιβάλλει την προσαρμογή της θεωρητικής σκέψης στην εφαρμογή, στην πρακτική εξυπηρέτηση των αναγκών του πολέμου και της ειρηνικής ζωής, είναι στη φάση αυτή που αναδεικνύεται ιδιαίτερα τόσο η επιστημονική όσο και η εφαρμοσμένη τεχνική σκέψη. Στις πολεμικές εκστρατείες του συνοδεύει τον Αλέξανδρο ένα επιτελείο μηχανικών, που αντιπαραθέτει στα πολυπληθή στρατεύματα του αντιπάλου τη σύγχρονη πολεμική τεχνολογία. Νέες πολύπλοκες πολεμικές μηχανές κατασκευάζονται. Σημαντικά έργα υποδομής πλαισιώνουν τη νικηφόρο πορεία. Τη θέση των ανεξάρτητων πόλεων-κρατών, που αλληλοεξοντώθηκαν με μακρόχρονους πολέμους, παίρνει η οικουμενική πρωτεύουσα Αλεξάνδρεια. Για την οικοδόμησή της επιστρατεύτηκαν οι καλύτεροι πολεοδόμοι, μηχανικοί, αρχιτέκτονες.8 / 11 0 μεγάλος κυνηγός ΠάνδαροςΣτη Βιβλιοθήκη και το Μουσείο της μελετώνται και διδάσκονται πλέον οι εφαρμοσμένες θετικές επιστήμες, τα εφαρμοσμένα μαθηματικά, η λιμενοποιική και η δομική, η μηχανική και η κινηματική, η στατική και η δυναμική των σωμάτων. Μελετώνται και κατασκευάζονται σύνθετα πνευματικά και υδραυλικά συστήματα, αξιοποιείται η διαστολή του θερμαινόμενου αέρα και εφευρίσκεται η ατμοκίνηση, η χρήση του ατμού ως πηγή κινητήριας δύναμης. Μια μεγάλη σχολή Αλεξανδρινών μηχανικών αναδεικνύεται. Μηχανικών που συστηματοποιούν, συλλέγουν, βελτιώνουν και εφαρμόζουν παλαιότερες επινοήσεις, ενώ προωθούν για πρώτη φορά συστηματικά τη μελέτη και κατασκευή αυτομάτων, εισάγοντας την έννοια του προγραμματισμού των κινήσεων. Οι μεγάλες τεχνικές επινοήσεις των ελληνιστικών χρόνων ανοίγουν νέους δρόμους στην εφαρμογή της τεχνολογίας «για την εξυπηρέτηση των αναγκών του ανθρώπου και για την αισθητική του ικανοποίηση» (Ήρων), δεν κατορθώνουν όμως να βρουν τη μαζική εφαρμογή τους στην παραγωγή. Ο κατάλογος των επιστημόνων, μηχανικών και τεχνικών της περιόδου αυτής είναι μακρύς.Στα χρόνια του Αλεξάνδρου η μεγάλη άνθηση των θετικών επιστημών Μηχανικοί που συνόδευσαν τον Μ. Αλέξανδρο στις εκστρατείες του: • Αριστόβουλος ο Κασσανδρεύς, μηχανικός, ειδικός στην κατασκευή πολεμικών μηχανών. • Διάδης ο Πελλαίος, μηχανικός, εφευρέτης νέων πολιορκητικών μηχανών και κινητών πύργων. • Γόργος ο Ιάσιος, μεταλλουργός μηχανικός, ειδικός στην κατασκευή μεταλλείων και στη διάνοιξη σηράγγων.9 / 11 • Κράτης ο ΟλύνΘιος, υδραυλικός μηχανικός, κατασκεύασε διώρυγες και τάφρους, σχεδίασε το σύστημα ύδρευσης της Αλεξάνδρειας, κατασκεύασε το σύστημα αποχετευτικών έργων για την αποξήρανση της λίμνης της Κωπαΐδας. • Δεινοκράτης ο Ρόδιος, αρχιτέκτων πολεοδόμος, τεχνικός σύμβουλος του Αλέξανδρου, πολεοδόμησε την πόλη της Αλεξάνδρειας. Παράλληλα αναδεικνύονται κορυφαίοι θετικοί επιστήμονες, ερευνητές, αστρονόμοι: • Ευκλείδης ο Αλεξανδρεύς (περίπου 300 π.Χ.), μαθηματικός, εργάστηκε στο Μουσείο και τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας όπου θεμελίωσε την επιστημονική γεωμετρία. • Αρχιμήδης ο Συρακούσιος (287 - 212 π.Χ.), μαθηματικός και μηχανικός, σπούδασε στην Αλεξάνδρεια, θεμελίωσε την υδροστατική, εφηύρε τον κοχλία, ως αντλητική μηχανή, το βαρούλκο, ως μηχανή έλξης βαρών, το τηλεβόλο, το πλανητάριο ή «σφαίρα του Αρχιμήδους», το οδόμετρο, το υδραυλικό «ωρολόγιον» και πολλές πολεμικές μηχανές, κάτοπτρα, γερανούς και καταπέλτες, που εφάρμοσε κατά την πολιορκία των Συρακουσών. • Αρίσταρχος ο Σάμιος (320 - 250 π.Χ.) αστρονόμος, εργάστηκε στην Αλεξάνδρεια και εισήγαγε το ηλιοκεντρικό σύστημα. • Ερατοσθένης ο Κυρηναίος (276 - 194 π.Χ.) αστρονόμος, γεωγράφος, διευθυντής της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, απέδειξε τη σφαιρικότητα της Γης, κατασκεύασε τις πρώτες αριθμομηχανές. • Ιππαρχος ο Ρόδιος (190 - 120 π.Χ.), αστρονόμος, θεμελίωσε την επιστημονική αστρονομία, διαπίστωσε τη σφαιρικότητα της Γης, εφηύρε το όργανο αστρολάβος. Αρχιτέκτονες μηχανικοί: • Σώστρατος ο Κνίδιος (4ος - 3ος αι. π.Χ.), αρχιτέκτων και μηχανικός, κατασκεύασε το Φάρο της Αλεξάνδρειας με τον πλούσιο εσωτερικό μηχανολογικό εξοπλισμό του. • Χάρης ο Λίνδιος (Ρόδος, αρχές 3ου αι. π.Χ.), αρχιτέκτων, γλύπτης, κατασκεύασε το ορειχάλκινο άγαλμα του Κολοσσού της Ρόδου. Μηχανικοί, κατασκευαστές πολεμικών μηχανών και πλοίων: • Αρχίας ο Κορίνθιος (τέλη 3ου αι. π.Χ.), αρχιτέκτων, ναυπηγός, κατασκεύασε το γιγάντιο πλοίο Συρακουσία, κάτω από την εποπτεία του Αρχιμήδη, 240 π.Χ. • Ηγήτωρ ο Βυζάντιος (4ος αι. π.Χ.), μηχανικός, εφευρέτης των πολιορκητικών μηχανών κριού και χελώνης. • Καλλίας ο Ρόδιος (τέλος 4ου αι. π.Χ.), μηχανικός, τεχνικός σύμβουλος του βασιλιά της Μακεδονίας Δημήτριου του Πολιορκητή, κατασκεύασε την πολιορκητική μηχανή Μεγάλη Ελέπολις. • Διονύσιος ο Πολιορκητής (Αλεξάνδρεια, 3ος αι. π.Χ.), μηχανικός, εφευρέτης, κατασκεύασε τον πολυβόλο καταπέλτη. • Ηρακλείδης ο Μηχανικός (Τάραντας, τέλος 3ου - αρχές 2ου αι. π.Χ.) εφηύρε την πολιορκητική μηχανή Σαμβύκη. Μηχανικοί, κατασκευαστές ωρολογίων, οργάνων και τηλεπικοινωνιακών συστημάτων: • Κλεόξενος ο Μηχανικός (τέλος 3ου αι. π.Χ.), μηχανικός, εφηύρε σύστημα μετάδοσης μηνυμάτων με πυρσούς, κωδικοποιώντας το ελληνικό αλφάβητο σε πίνακα 5x5 τετραγώνων. • Παρμενίων ο Μακεδών (Αλεξάνδρεια, 4ος αι. π.Χ.), αρχιτέκτων, εφευρέτης, κατασκεύασε το ηλιακό ωρολόγιο των Φιλίππων, ένα φορητό αστρονομικό όργανο. • Απολλώνιος ο Περγαίος (Αλεξάνδρεια, 265 - 170 π.Χ.), μαθηματικός, αστρονόμος, μηχανικός, εφηύρε το πρώτο ωρολόγιο που διέθετε γνώμονα πάνω σε χαραγμένη μαρμάρινη πλάκα, και το υδραυλικό μουσικό όργανο ύδραυλος. • Διονυσόδωρος ο Μήλιος (Αλεξάνδρεια, 3ος αι. π.Χ.), μαθηματικός, γεωγράφος, εφευρέτης, κατασκεύασε κωνικό ηλιακό ωρολόγιο και μέτρησε τη διάμετρο της Γης.10 / 11 • Ανδρόνικος ο Κυρρήστης (τέλος 2ου αι. π.Χ.) κατασκεύασε το ηλιακό ωρολόγιο στην Τήνο και το υδραυλικό ωρολόγιο στη Ρωμαϊκή Αγορά της Αθήνας, το ονομαζόμενο Αέρηδες. Και τέλος, η μεγάλη σχολή μηχανικών της Αλεξάνδρειας που ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με τα αυτόματα υδραυλικά, πνευματικά και μηχανικά συστήματα: •Κτησίβιος (Αλεξάνδρεια, 300 - 230 π.Χ.), μηχανικός, μελετητής των υδραυλικών και πνευματικών συστημάτων, εφευρέτης υδραυλικών αντλιών, υδραυλικών μουσικών οργάνων, υδραυλικού αυτόματου ωρολογίου.• Φίλων ο Βυζάντιος (3ος π.Χ. αι.), εργάστηκε στην Αλεξάνδρεια, έγραψε το τεχνικό εγχειρίδιο «Μηχανική Σύνταξις», μελέτησε ιδιαίτερα τα πνευματικά συστήματα, εφηύρε τα υδραυλικά σιφόνια που τα εφάρμοσε σε αυτόματους μηχανισμούς ελέγχου στάθμης νερού. • Ήρων ο Αλεξανδρεύς (1ος π.Χ. αι.), μαθηματικός, μηχανικός, συγγραφέας των έργων «Πνευματικά και Αυτοματοποιητική», πρώτος συστηματικός μελετητής, δάσκαλος και κατασκευαστής των αυτομάτων, εφευρέτης της ατμοκίνησης. Την ανεπτυγμένη τεχνολογικά, την οικουμενική ελληνιστική περίοδο, την περίοδο του ανατολικού ελληνισμού ακολουθεί η ρωμαϊκή περίοδος, κατά την οποία αφομοιώνονται, διασώζονται και εφαρμόζονται βασικά στοιχεία της ελληνικής τεχνολογίας. Τη ρωμαϊκή ακολουθεί η βυζαντινή περίοδος, όπου, κατά τον 9ο μ.Χ. αιώνα, εμφανίζεται μια ιδιόμορφη Αναγέννηση του αρχαίου ελληνικού πνεύματος και μια άνθηση των εφαρμοσμένων τεχνών. Της πτώσης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας προηγήθηκε η άνοδος του Ισλάμ και η ανάπτυξη ενός μεγάλου αραβικού πολιτισμού, μιας αραβικής Αναγέννησης, όπου μελετώνται, μεταφράζονται και διασώζονται τα αρχαία ελληνικά και τα ελληνιστικά συγγράμματα, κυρίως επιστημονικού και τεχνικού περιεχομένου. Και τέλος, μέσα απ’ τα χρόνια του κοινωνικά σκοτεινού αλλά τεχνολογικά άρτιου ευρωπαϊκού Μεσαίωνα, προβάλλει στα μέσα του 15ου αιώνα η μεγάλη ευρωπαϊκή Αναγέννηση, η δημιουργική αναγέννηση της αρχαίας ελληνικής επιστήμης, τεχνολογίας και τέχνης.Το παρόν άρθρο προέρχονται από ένθετο - αφιέρωμα της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ στο φύλλο της 4-11-200011 / 11
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.

Φόρμα επικοινωνίας
Συμπληρώστε την ακόλουθη φόρμα. Τα πεδία που σημειώνονται με * είναι υποχρεωτικά.
Όνομα*Επίθετο*
E-mail*Τηλέφωνο

Θέμα*
Μήνυμα*
Ελάτε σε επαφή μαζί μας
Για οποιοδήποτε θέμα χρειάζεστε βοήθεια ή διασαφήνιση στείλτε μας e-mail μέσω της φόρμας επικοινωνίας. Θα σας απαντήσουμε όσον το δυνατό γρηγορότερα.