Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Σάββατο, 24 Αυγούστου 2019

" ... ο Ηρόδοτος δεν περιορίζεται σε μια απλή πολεμική ιστοριογραφία, αλλά εστιάζει και στα μεγάλα τεχνικά έργα του τότε γνωστού κόσμου καθώς και στα μικρά, ευφυή, τεχνικά επινοήματα της λαϊκής τεχνολογίας ..."

Από παλαιότερο άρθρο του κ. Δημ. Καλλιγερόπουλου, Δρ Mηχ. Hλ., καθηγητή Τμήματος Αυτοματισμού του ΤΕΙ Πειραιά, μέλους του Δ.Σ. της Εταιρείας Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας, δημοσιευμένο σε αφιέρωμα της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ το 2000

Αναφορές του Ηρόδοτου στην Τεχνολογία Έγραψε και επιμελήθηκε ο Δημήτρης Καλλιγερόπουλος Μηχανολόγος - Ηλεκτρολόγος, Δρ τεχνικών επιστημών, καθηγητής Τμήματος Αυτοματισμού ΤΕΙ ΠειραιάΟ Ηρόδοτος γεννήθηκε το 490-480 π.Χ. στην Αλικαρνασσό της Μικρός Ασίας και πέθανε 60 περίπου χρόνια αργότερα. Ταξίδεψε σε όλο σχεδόν τον τότε γνωστό κόσμο, γνώρισε άμεσα τους πολύμορφους πολιτισμούς των αρχαίων λαών, των Λυδών και των Μήδων, των Κάρων και των Σκυθών, των Περσών και των Βαβυλωνίων, των Ασσυρίων και των Αιγυπτίων, των Ελλήνων της Ιωνίας και της ελληνικής χερσονήσου και έγραψε σε εννέα βιβλία τις ιστορίες του. Στο συνοπτικό του προοίμιο αναφέρει περιεκτικά τους τρεις σκοπούς και τα τρία μεγάλα περιεχόμενα του ιστορικού του έργου, που είναι: 1.Οι κοινωνικές σχέσεις και τα δημιουργήματα των απλών ανθρώπων, τα έθιμα, οι συνήθειες, τα χαρακτηριστικά του πολιτισμού των.2.Τα μεγάλα και θαυμαστά τεχνικά έργα, τα επιτεύγματα της τεχνολογίας, της εφευρετικότητας, της δεξιοτεχνίας, της τεχνικής ικανότητας των λαών, και3.Τα αίτια και οι περιγραφές των πολεμικών επιχειρήσεων.Έτσι ο Ηρόδοτος δεν περιορίζεται σε μια απλή πολεμική ιστοριογραφία, αλλά συντάσσει τη συνολική ιστορία της εποχής του. Περιγράφει με ιδιαίτερο θαυμασμό όχι μόνο τον κόσμο των Ελλήνων αλλά ιδιαίτερα τον κόσμο των αποκαλούμενων βαρβάρων και εστιάζει ακόμα τις περιγραφές του όχι μόνο στα μεγάλα, εκθαμβωτικά, κολοσσιαία έργα αρχιτεκτονικής, οδοποιίας, κατασκευής διωρύγων, γεφυρών, φραγμάτων, τεχνητών λιμνών, ανοικοδόμησης πύργων, πυραμίδων, λαβυρίνθων, αλλά και στα μικρά, ευφυή, απλά, ευτελή τεχνικά επινοήματα, έργα της καθημερινής, της λαϊκής τεχνολογίας. Και αντιμετωπίζει ακόμα πολύπλευρα αυτά τα ίδια τα τεχνικά επιτεύγματα, εξετάζοντάς τα ιδιαίτερα από την τεχνική τους σκοπιά, δίνοντας αναλυτικές τεχνικές περιγραφές, αναφέροντας τις πρώτες ύλες, τις διαστάσεις των έργων, τις κατασκευαστικές μεθόδους και εκφράζοντας, όπου θεωρεί απαραίτητο, τη γνώμη του ως ειδικού. Μία επιλογή τέτοιων τεχνολογικών επιτευγμάτων από τις ιστορίες του Ηροδότου θα παρουσιάσουμε εδώ, δίνοντας έμφαση στην οπτική απεικόνιση των περιγραφών με πρωτότυπα σχέδια.Τα θαύματα της Βαβυλώνας και της Αίγυπτου Ο Θαλής σχεδιάζει την εκτροπή του ποταμού Άλυ Μέσα στην ιστορική περιγραφή των εκστρατειών του Κροίσου κατά των Περσών εντάσσει ο Ηρόδοτος την περιγραφή ενός μεγάλου, μυθικού θα λέγαμε, τεχνικού έργου της αρχαιότητας, την αλλαγή της κοίτης του ποταμού Αλυ, που μελέτησε και επέβλεψε ο αστρονόμος, μαθηματικός, φιλόσοφος και φυσικός, ο μηχανικός Θαλής ο Μιλήσιος. Εκφράζοντας αρχικά την προσωπική του άποψη, ότι ο Κροίσος πέρασε με το στρατό του τον ποταμό Άλυ πάνω από γέφυρες, ο Ηρόδοτος αναφέρεται στην ελληνική παράδοση που λέει ότι «ο Θαλής μέσα από το στρατόπεδο (του Κροίσου) έκανε το ποτάμι να αλλάξει την πορεία του ρέοντας περιμετρικά γύρω από το στρατόπεδο». (175) Και τη δεύτερη όμως αυτή παραδοσιακή εκδοχή τη συνοδεύει με μιαν αναλυτική τεχνική περιγραφή του μεγάλου έργου: «Να πώς έκανε (ο Θαλής το έργο): Άρχισε να σκάβει πάνω από το στρατόπεδο μια βαθιά διώρυγα, ημικυκλική, ώστε να περικλείει το στρατόπεδο, που το είχαν στήσει πίσω από το ποτάμι. Έτσι εκτρέπεται ο ποταμός από την αρχαία του κοίτη και ρέει κατά μήκος της νέας διώρυγας. Και αφού περάσει γύρω από το στρατόπεδο ξαναχύνεται πάλι στην παλιά του κοίτη». (175) Σχετικά με τη λειτουργία των έργων αναφέρει ότι: 1 / 12 «Το αποτέλεσμα ήταν να χωριστεί στη μέση γρήγορα ο ποταμός και να γίνει διαβατός και στα δύο του μέρη. Υπάρχουν όμως και εκείνοι που λένε ότι η παλιά κοίτη του ποταμού αποξηράνθηκε. Αυτό όμως δεν το παραδέχομαι. Γιατί τότε πώς θα περνούσαν πάλι το ποτάμι όταν θα γύριζαν πίσω;». (175) Κατά την κρίση μας, τα δύο βασικά ζητήματα που θέτουν οι αμφιβολίες αυτές του Ηροδότου, η πλήρης αποξήρανση της παλαιός κοίτης του ποταμού κατ’ αρχάς και η αναστρεψιμότητα του έργου κατά δεύτερον, μπορούν να επιτευχθούν: πρώτο με μια βαθύτερη εκσκαφή στο αριστερό άκρο της διώρυγας, ώστε να επιτυγχάνεται η εκροή των νερών του ποταμού προς τη διώρυγα, και μια διατήρηση της κοίτης τη διώρυγας διαρκώς κάτω από το επίπεδο της παλαιάς κοίτης του ποταμού, και δεύτερο με ένα κινητό φράγμα στο αριστερό άκρο της διώρυγας ή με διαδοχικές επιχωματώσεις στο σημείο αυτό που θα επέτρεπαν την επαναφορά του ποταμού στην παλαιά του κοίτη.Η πόλη της Βαβυλώνας Ο Ηρόδοτος θεωρεί τη Βαβυλώνα σαν τη μεγαλύτερη πόλη των Ασσυρίων, την πιο «ονομαστή και πανίσχυρη». Και περιγράφει αναλυτικά τα τείχη, την πολεοδομία, τους δρόμους, τα οικοδομήματα, τα μεγάλα έργα της πόλης, παραθέτοντας τεχνικά στοιχεία, διαστάσεις, υλικά, τρόπους κατασκευής. Ιδού στην αρχή η γενική περιγραφή της πόλης: «Η Βαβυλώνα κείται σε μία μεγάλη πεδιάδα και είναι τετράγωνη. Η κάθε πλευρά της έχει μήκος εκατόν είκοσι σταδίων (22.320 μέτρα).... Από τις πόλεις που γνωρίζουμε καμία άλλη δεν ήταν τόσο ομορφοστολισμένη. Πρώτα την περιβάλλει τάφρος βαθιά, πλατιά και γεμάτη νερό. Κατόπιν ακολουθεί τείχος πλάτους πενήντα βασιλικών πήχεων (27 μέτρα) και ύψους διακοσίων πήχεων (96 ή 108 μέτρα)». (1178). Ακολουθεί η τεχνική περιγραφή για την κατασκευή του τείχους και της τάφρου. Κατά τον Ηρόδοτο, το τείχος και τα χείλη της τάφρου ήταν κατασκευασμένα από «πλίνθους πολλούς που τους έψηναν μέσα σε καμίνια». Και «αντί για λάσπη χρησιμοποιούσαν πίσσα καυτή». Και «κάθε τριάντα σειρές πλίνθων τοποθετούσαν πλέγματα από καλάμια». Οι περιγραφές αυτές του Ηροδότου ανταποκρίνονται σε μεγάλο βαθμό προς τα αρχαιολογικά ευρήματα από τις ανασκαφές στη Βαβυλώνα. Και η περιγραφή του τείχους συνεχίζεται ως εξής: «Πάνω στο τείχος, στις άκρες του, έχτισαν μονώροφα οικήματα, το ένα απέναντι στο άλλο. Ανάμεσα στα οικήματα άφησαν χώρο για να μπορεί να περνάει ένα τέθριππο άρμα. Γύρω στο τείχος υπάρχουν εκατό πόλεις, όλες χάλκινες, το ίδιο και οι παραστάδες τους και τα υπέρθυρα». (1179). Ακολουθεί η περιγραφή για την εσωτερική δομή της πόλης, την οργανωμένη πολεοδομία της, τη μεθοδική χάραξη των δρόμων, την ανεπτυγμένη αρχιτεκτονική των χτιρίων, τη σύνθεση της πόλης με το μεγάλο ποτάμι που τη διασχίζει. «Η πόλη είναι χωρισμένη στα δύο γιατί τη διαπερνά στη μέση ο ποταμός που λέγεται Ευφράτης. Καθένας από τους δύο βραχίονες του τείχους φθάνει στο ποτάμι, όπου κάνει γωνία και συνεχίζει πάνω στις δύο όχθες του ποταμού σαν φράγμα ψημένους πλίνθους. Η πόλη είναι μέσα γεμάτη από σπίτια τριώροφα και τετραώροφα. Και χωρίζεται από ίσιους δρόμους παράλληλους και κάθετους που οδηγούν στον ποταμό. Στο τέρμα κάθε δρόμου, στο φράγμα πλάι στο ποτάμι, υπήρχαν μικρές πύλες, όσες και τα δρομάκια, και ήταν χάλκινες και οδηγούσαν κι αυτές στον ίδιο ποταμό». (1180).2 / 12 Ο πύργος της Βαβέλ Στα θαύματα όμως της αρχιτεκτονικής και της οικοδομικής τέχνης ανήκουν τα μεγάλα χτίσματα της Βαβυλώνας και ιδιαίτερα ο περίφημος πύργος της Βαβέλ, ο πύργος του ιερού του Θεού Βήλου. Ιδού η περιγραφή: «Σε κάθε ένα από τα δύο μέρη της πόλης υπήρχε στο μέσον ένα οχυρωμένο κτίσμα. Στο ένα μέρος ήταν τα βασιλικά ανάκτορα που περιβάλλονταν με ένα μεγάλο και ισχυρό περίβολο. Ενώ στο άλλο μέρος ήταν το ιερό του Διός Βήλου με χάλκινες πύλες. Το κτίσμα αυτό υπήρχε ακόμα και στις μέρες μου, ήταν τετράγωνο και η κάθε πλευρά του ήταν δύο στάδια (372 μ.). Στη μέση του ιερού ήταν κτισμένος ένας πύργος σταθερός, που είχε μήκος και πλάτος ενός σταδίου (186 μ.). Πάνω σε αυτό τον πύργο υψώνεται ένας άλλος, και σ’ αυτόν άλλος, μέχρι συνολικά οκτώ πύργοι. Οι σκάλες που ανεβάζουν στους πύργους αυτούς είναι κατασκευασμένες εξωτερικά κυκλικά γύρω από όλους τους πύργους. Στη μέση της σκάλας υπήρχε πλάτωμα με αναπαυτικά καθίσματα για να ξεκουράζονται όσοι ανεβαίνουν. Πάνω στον τελευταίο πύργο υπήρχε μεγάλος ναός». (1181). Το ύψος αυτού του περίφημου οκταώροφου πύργου είναι η μόνη διάσταση που λείπει από τις κατά τα άλλα λεπτομερείς περιγραφές του Ηροδότου. Ίσως επειδή ξεπερνούσε κι αυτές ακόμα τις προσδοκίες του ιστοριογράφου.Ο πύργος της ΒαβέλΈργα υποδομής της Βαβυλώνας Χαρακτηριστικό της μεγάλης τεχνολογικής ανάπτυξης των Βαβυλωνίων δεν είναι μόνο τα θαυμαστά αρχιτεκτονικά τους επιτεύγματα αλλά και τα μεγάλα τεχνικά έργα υποδομής που αφορούν την επέμβαση του ανθρώπου στη διαμόρφωση της ροής ενός από τους μεγαλύτερους ποταμούς του κόσμου, του ποταμού Ευφράτη. Τα πρώτα φράγματα, τα πρώτα αντιπλημμυρικά αναχώματα του Ευφράτη κατασκεύασε κατά τον Ηρόδοτο η βασίλισσα Σεμίραμις (810-762 π.Χ.). Σημαντικά όμως θεωρούνται τα έργα της βασίλισσας Νίτωκρις (πιθανότατα πρόκειται για τον Ναβουχοδονόσωρα, 605-562 π.Χ.). Τα έργα αυτά ο Ηρόδοτος τα ονομάζει αξιοθαύμαστα μνημεία και τα περιγράφει ως εξής: «Πρώτα από όλα για τον Ευφράτη ποταμό, που προηγούμενα έρεε ευθύγραμμα και διέσχιζε την πόλη στη μέση, έσκαψε διώρυγες στην πάνω μεριά του και τον έκανε τόσο ελικοειδή, ώστε φαντάσου να περνάει από την πόλη Αρδέρικκα της Ασσυρίας τρεις φορές. Και σήμερα όσοι έρχονται από τη θάλασσα στη Βαβυλώνα πλέοντας στον Ευφράτη ποταμό περνάνε από αυτή την πόλη τρεις φορές μέσα σε τρεις μέρες». (1185). Το μεγάλο αυτό έργο, που είχε στόχο την απόσβεση της ορμητικής ροής του ποταμού και τη μετατροπή του σε ένα διαβατό για τα πλοία κανάλι, συμπληρώνεται με σημαντικά αντιπλημμυρικά, αρδευτικά έργα και δεξαμενές: «Σε κάθε όχθη του ποταμού σήκωσε ανάχωμα αξιοθαύμαστο για το μέγεθος και το ύψος του. Και σε μεγάλη απόσταση πάνω από τη Βαβυλώνα έσκαψε λίμνη μεγάλης χωρητικότητας, που απείχε λίγο από το ποτάμι και ήταν βαθιά ώστε να έχει πάντα νερό και πλατιά τόσο ώστε η περίμετρός της να φτάνει τα τετρακόσια είκοσι στάδια (78 χιλιόμετρα). Το χώμα από την εκσκαφή του ορύγματος το αδειάζει κατά μήκος των όχθεων του ποταμού. Κι όταν τέλειωσε η εκσκαφή μετέφερε λίθους και έχτισε γύρω από τη λίμνη κρηπίδωμα». (1185). 3 / 12 Η ελικοειδής διώρυγα του ΕυφράτηΗ τεχνική περιγραφή του Ηροδότου για τα έργα υποδομής στη Βαβυλώνα ολοκληρώνεται με την κατασκευή μεγάλης πέτρινης γέφυρας στο κέντρο της πόλης «από λίθους που συνδέονταν με σίδερο και μολύβι» αφού χτίστηκαν «με ψημένους πλίνθους τα φράγματα στις όχθες του ποταμού κατά μήκος της πόλης και οι κλιμακωτές κατεβασιές από τις μικρές πύλες προς τον ποταμό». Τα έργα αυτά πραγματοποιήθηκαν αφού εξασφαλίστηκε πρώτα η προσωρινή αποξήρανση της παλαιάς κοίτης του ποταμού και η εκτροπή των νερών του σε βαθύ όρυγμα.Τα στρογγυλά πλοία Με τις λέξεις «θαύμα μεγαλύτερο απ’ όλα τ’ άλλα, μετά την ίδια την πόλη» χαρακτηρίζει ο Ηρόδοτος μια καθόλου μεγαλοπρεπή και εντυπωσιακή, αλλά αντίθετα ευτελή και φτωχή βαβυλωνιακή ναυπηγική τεχνική, χαρακτηριστική για την απλότητα, την ευφυή σύλληψή της, τη δυνατότητα μεταφοράς μεγάλων φορτίων κατά μήκος του ποταμού με πλοία μιας χρήσεως.4 / 12 Τα στρογγυλά πλοία των Αρμενίων«Τα πλοία αυτών που κατεβαίνουν το ρεύμα του ποταμού προς τη Βαβυλώνα είναι όλα στρογγυλά και δερμάτινα. Τα φτιάχνουν στην Αρμενία που βρίσκεται πάνω από την Ασσυρία. Κόβουν κλαδιά από ιτιά και τα σκεπάζουν εξωτερικά περιβάλλοντάς τα με δέρματα, φτιάχνοντας έτσι το πάτωμα. Ούτε πρύμνη ξεχωρίζουν, ούτε στην πλώρη τα στενεύουν, παρά τα κάνουν στρογγυλά όπως είναι η ασπίδα. Όλα το πλοίο το γεμίζουν με καλαμιές, το φορτώνουν με φορτία και το αφήνουν να το πάρει το ποτάμι. Κυρίως μεταφέρουν πιθάρια από τη Φοινίκη γεμάτα κρασί. Το κατευθύνουν με δύο κουπιά δύο άντρες όρθιοι... Αυτά τα πλοία τα φτιάχνουν και πολύ μεγάλα και πολύ μικρά. Τα πιο μεγάλα μπορούν να χωρέσουν βάρος πέντε χιλιάδες τάλαντα (130 τόνους). Στο καθένα υπάρχει μέσα κι από ένας ζωντανός γάιδαρος και στα πιο μεγάλα περισσότεροι. Όταν λοιπόν ταξιδεύοντας έφταναν στη Βαβυλώνα ξεπουλούσαν το φορτίο τους. Τα κλαδιά της ιτιάς κι όλες τις καλαμιές τα έδιναν σε δημοπρασία. Τα τομάρια τα φόρτωναν στους γαϊδάρους και έφευγαν προς την Αρμενία. Κι αυτό γιατί δεν γίνεται με κανένα τρόπο να πλεύσουν το γρήγορο ποτάμι ανάποδα... Όταν γύριζαν πίσω στην Αρμενία έφτιαχναν με τον ίδιο τρόπο άλλα πλοία». (1194)Αυτοκατευθυνόμενα αιγυπτιακά πλοία Οι Αιγύπτιοι δεν ήταν θαλασσοπόροι. Δεν είχαν έτσι αναπτυγμένη ναυπηγική για την κατασκευή πλοίων με υπερπόντια αποστολή. Όμως η ιδιόμορφη γεωγραφία της χώρας, που περιοριζόταν βασικά στις όχθες του ποταμού Νείλου, έκανε το ποτάμι τη βασική μεταφορική αρτηρία των Αιγυπτίων. Ο Ηρόδοτος περιγράφει λοιπόν αναλυτικά την κατασκευή πλοίων ειδικευμένων στη πλεύση του ποταμού. «Τα κατασκευάζουν», λέει, «από ξύλα ακακίας δυο πήχεις μακριά... που τα καρφώνουν περιμετρικά με γόμφους (ξύλινα καρφιά)... Τα δένουν από πάνω με ζύγια, βουλώνουν από μέσα τους αρμούς με πάπυρο... κατασκευάζουν ένα πηδάλιο που διαπερνάει όλη την καρίνα, στήνουν κατάρτι από ξύλο ακακίας και σηκώνουν πανιά φτιαγμένα από πάπυρο». (1196).Αυτοκατευθυνόμενα αιγυπτιακά πλοία, που διαθέτουν μηχανισμό ελέγχου της κατεύθυνσης5 / 12 Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι ότι τα πλοία αυτά, αν και διέθεταν πηδάλιο και πανιά με τα οποία ο κυβερνήτης μπορούσε εύκολα να ελέγξει την πορεία τους, ήταν επιπρόσθετα εφοδιασμένα με έναν πρωτότυπο μηχανισμό σταθεροποίησης της κατεύθυνσης του πλοίου μέσα στα ορμητικά νερά του ποταμού, μια μορφή αυτόματης πλοήγησης, ένα σύστημα ελέγχου της πορείας και εξουδετέρωσης των ροπών που έτειναν στο να παρεκκλίνει το σκάφος από την επιθυμητή κατεύθυνση στο κέντρο του ποταμού. Ιδού η περιγραφή: «Τα πλοία αυτά δεν μπορούν να πλεύσουν αντίθετα με το ρεύμα του ποταμού, εκτός εάν πνέει δυνατός άνεμος, και τα σέρνουν από τη στεριά. Όταν όμως ακολουθούν την πορεία τον ρεύματος ελέγχουν την κατεύθυνση του πλοίου με τον εξής τρόπο: Κατασκευάζουν από μυρίκη (αιγυπτιακή θάμνος) μια σχεδία, ένα τελάρο ντυμένο με πλέγμα καλαμιών και ένα τρύπιο λιθάρι δυο τάλαντα βαρύ (52 κιλά) σαν βαρίδι. Από αυτά τα δύο αφήνουν τη σχεδία να πλέει δεμένη με άλλο σχοινί από το μπροστινό μέρος του πλοίου, και ρίχνουν την πέτρα στο νερό, δεμένη με άλλο σχοινί από το πίσω μέρος του πλοίου. Η σχεδία παρασυρόμενη από το ρεύμα προχωράει γρήγορα και τραβάει μαζί της το πλοίο αυτό που ονομάζεται βαρίδα, ενώ η πέτρα έλκεται από πίσω, σέρνεται στο βυθό του ποταμού και ελέγχει την πορεία του πλοίου. Αυτού του είδους τα πλοία είναι πολλά στον αριθμό και μερικά μεταφέρουν βάρος πολλών χιλιάδων ταλάντων (χίλια τάλαντα είναι 26 τόνοι)». (1196)Γρανιτένιοι μονόλιθοι στην Αίγυπτο (α): Επιφανειακή εξόρυξη, (β): Μεταφορά με πλοίαΜεγάλα μονόλιθο έργα Με πλοία σαν αυτά που περιγράψαμε παραπάνω γινόταν και η μεταφορά τεράστιων μονόλιθων από γρανίτη σε μεγάλες αποστάσεις, όπως π.χ. από τα λατομεία της Ελεφαντίνης, κοντά στο σημερινό Ασουάν, στη Μέμφιδα, κοντά στο σημερινό Κάιρο. Τέτοιους μονόλιθους αναφέρει ο Ηρόδοτος: Τους οβελίσκους του βασιλιά Φερώ «που ο καθένας τους είχε μήκος εκατό πήχεων (48 μέτρα) και πλάτος οχτώ πήχεων (3,84 μ.)». (II -11), το μονόλιθο ναό στο μαντείο της πόλης Βουτώ (II - 155), τους υπερφυσικούς μονόλιθους που μετέφερε ο βασιλιάς Άμασις από την Ελεφαντίνη στην πόλη Σάι με τα πλοία, και ιδιαίτερα το μονόλιθο οίκημα «που το μετέφεραν για τρία χρόνια δύο χιλιάδες άνδρες ειδικοί στη μεταφορά, διαλεγμένοι όλοι κυβερνήτες πλοίων. Του στεγασμένου αυτού οικήματος το μήκος εξωτερικά ήταν είκοσι ένας πήχεις (10,08 μ.), το πλάτος δεκατέσσερις (6,72 μ.) και το ύψος οχτώ (3,84 μ.)». (I I- 175).6 / 12 Κι ακόμα ο κολοσσός που αφιέρωσε ο Άμασις στη Μέμφιδα «βρίσκεται ύπτιος μπροστά από το ναό του Ηφαίστου και έχει μήκος εβδομήντα πέντε πόδια (24 μ.)». (II - 176). Για την εξόρυξη και μεταφορά αυτών των μονόλιθων υπάρχει η εξής παράδοση. Στα επιφανειακά λατομεία του γρανίτη, στη Μέμφιδα και την Ελεφάντινη, ελείαιναν αρχικά τη γρανιτένια επιφάνεια και άνοιγαν στη συνέχεια στην περίμετρο του ογκόλιθου που ήθελαν να εξορύξουν με νεροτρύπανα κάθετες τρύπες σε μικρές αποστάσεις. Σε αυτές σφήνωναν στη συνέχεια ξύλινους ή παπυρένιους πασσάλους, που τους έβρεχαν για να φουσκώσουν, να διασταλούν και να σπάσουν τα λίθινα τμήματα ανάμεσα στις τρύπες. Κατόπιν άνοιγαν γύρω από τον ογκόλιθο αυλάκι για να επαναλάβουν την ίδια διαδικασία στην κάτω πλευρά. Για τη μεταφορά δε έκαναν τα εξής: Έδεναν στο επάνω μέρος του γιγάντιου ογκόλιθου ξύλα και περίμεναν τις πλημμύρες του Νείλου για να πλημμυρίσει το λατομείο και το νερό να σηκώσει τα μονόλιθα. Από κει και πέρα η μεταφορά γινόταν με πλοία που έσερναν χιλιόμετρα μακριά την περίεργη αυτή σχεδία με το μονόλιθο βυθισμένο στα νερά του Νείλου.Έργα υποδομής στη Μέμφιδα Αντίστοιχα με τα μεγάλα έργα υποδομής στη Βαβυλώνα, προχώματα, φράγματα, έργα εκτροπής του ποταμού Νείλου, τεχνητές λίμνες και διώρυγες, αναφέρει και ο Ηρόδοτος για την κατασκευή της μητρόπολης της Αιγύπτου, τη Μέμφιδα, χρησιμοποιώντας ως πηγές του τις αφηγήσεις Αιγύπτιων ιερέων. «Οι ιερείς έλεγαν ότι ο Μίνας, ο πρώτος βασιλιάς της Αίγυπτου, έφτιαξε προχώματα για να προστατεύσει τη Μέμφιδα. Γιατί ο ποταμός έρεε παλιά δίπλα από τα αμμώδη βουνά που βρίσκονται κατά τη Λιβύη και ο Μίνας κατασκεύασε στην πάνω μεριά της Μέμφιδας, σε απόσταση εκατό σταδίων (18,6 km), ένα πρόχωμα σχηματίζοντας ορθή γωνία προς το νότο (αγκώνα). Έτσι η παλιά κοίτη αποξηράνθηκε και τα νερά του ποταμού διοχετεύτηκαν έτσι ώστε να κυλούν ανάμεσα απ’ τα βουνά. Ακόμα και σήμερα οι Πέρσες προσέχουν πάρα πολύ τον αγκώνα αυτό του Νείλου, τον φράζουν κάθε χρόνο και φροντίζουν το ποτάμι να ρέει περιορισμένο. Γιατί αν το ποτάμι θελήσει να σπάσει το φράγμα και να ξεχειλίσει, τότε υπάρχει κίνδυνος να πλημμυρίσει όλη η Μέμφιδα». Αυτά διηγείται ο Ηρόδοτος για το φράγμα και την εκτροπή του Νείλου. Και εξηγεί στη συνέχεια πως σι Αιγύπτιοι μηχανικοί, με μεγάλη εμπιστοσύνη στα κολοσσιαία τεχνικά τους έργα, έχτισαν τη Μέμφιδα στην αποξηραμένη κοίτη του ποταμού. «Μόλις, λοιπόν, ο Μίνας, ο πρώτος βασιλιάς αποξήρανε τη φραγμένη περιοχή, έχτισε εκεί την πόλη αυτή που σήμερα λέγεται Μέμφιδα, κι έσκαψε έξω απ’ αυτήν, προς τα βόρεια και δυτικά της πόλης μια τεχνητή λίμνη που γέμισε με τα νερά τον ποταμού και που την έφραζε ανατολικά ο Νείλος. Κι έχτισε μέσα σ' αυτήν το ιερό τον Ηφαίστου, μεγάλο και αξιολογότατο να το αναφέρει κανείς».Η εκτροπή του Νείλου στη ΜέμφιδαΗ τεχνητή λίμνη Μοίρινα Ο Ηρόδοτος χαρακτηρίζει και αξιολογεί τους βασιλείς της Αιγύπτου ανάλογα με τα έργα που άφησαν. Στους αξιολογότατους λοιπόν συγκαταλέγει έναν από τους τελευταίους βασιλιάδες, τον Μοίριν, στον οποίο αποδίδει την κατασκευή «της τεχνητής λίμνης Μοίρινας, των πυραμίδων μέσα σ’ αυτήν και των βορεινών προπυλαίων του ναού του Ηφαίστου στη Μέμφιδα». (II - 101).7 / 12 Η τεχνητή λίμνη ΜοίριναΗ λίμνη αυτή θεωρεί ο Ηρόδοτος ότι αποτελεί ακόμη μεγαλύτερο θαύμα και αυτού του λαβυρίνθου, τη θεωρεί δηλαδή το μεγαλύτερο τεχνικό έργο της αρχαίας Αιγύπτου. «Η περίμετρος της λίμνης αυτής ήταν τρεις χιλιάδες εξακόσια στάδια (670 km), όση και η παραθαλάσσια ακτή της Αίγυπτου. Η λίμνη προεκτείνεται προς το βορρά και προς το νότο και το μεγαλύτερο βάθος της είναι πενήντα οργιές (96 μ.). Ότι δε, είναι φτιαγμένη με ανθρώπινα χέρια και τεχνητή, μόνη της το φανερώνει. Στο μέσο αυτής της λίμνης στέκονται δύο πυραμίδες, που προεξέχουν από το νερό κατά πενήντα οργιές κάθε μία κι είναι χτισμένες κάτω από το νερό άλλο τόσο. Οι πυραμίδες είναι, λοιπόν, εκατό οργιές ψηλές (192 μ.). Και στις δύο επάνω στέκεται ένα κολοσσιαίο λίθινο άγαλμα καθισμένο σε θρόνο». (II - 149). Η λίμνη αυτή λειτουργούσε σαν ένα τεράστιο αντιπλημμυρικό έργο για τον έλεγχο της στάθμης του Νείλου. Γιατί; «Το νερό που είναι μέσα στη λίμνη δεν αναβλύζει από το έδαφος, αλλά έρχεται από το Νείλο με μια διώρυγα, και έξι μήνες ρέει προς τη λίμνη ενώ τους άλλους έξι μήνες ρέει προς τα έξω και ξαναγυρίζει στο Νείλο». (II - 149).Η πυραμίδα του Χέοπα Από τα σημαντικότερα και μεγαλύτερα τεχνικά έργα της αρχαίας Αιγύπτου είναι αναμφισβήτητα η μεγάλη πυραμίδα του Χέοπα. Αναλυτική περιγραφή για την κατασκευή της δίνει ο Ηρόδοτος θεωρώντας ότι ο μεγάλος βασιλιάς Χέοψ έριξε στην αθλιότητα το λαό του, γιατί «ανάγκασε όλους τους Αιγύπτιους να δουλεύουν γι’ αυτόν». Προηγείται η περιγραφή για την κατασκευή του λίθινου δρόμου προς τις πυραμίδες, της εξόρυξης και της μεταφοράς των μεγάλων λίθινων όγκων, της προετοιμασίας του υπεδάφους, της κατασκευής διώρυγας και υπόγειων τάφων κάτω από τη μελλοντική πυραμίδα. «Έδωσε εντολή ο Χέοπας, άλλοι να βγάζουν ογκόλιθους από τα λατομεία στο Αραβικό όρος και να τους σύρουν μέχρι το Νείλο, από κει να τους μεταφέρουν κατά μήκος του ποταμού με πλοία, και άλλοι να παραλαμβάνουν τους ογκόλιθους και να τους σέρνουν προς το καλούμενο Λιβυκό όρος. Δούλευαν αδιάκοπτα εκατό χιλιάδες άνθρωποι, εναλλασσόμενοι ανά τρίμηνο... Πρόκειται, νομίζω, για έργο όχι πολύ κατώτερο από αυτό της πυραμίδας. Γιατί το μήκος του δρόμου είναι πέντε στάδια (930 μ.), το πλάτος δέκα οργιές (19,2 μ.) και το ύψος του στο υψηλότερο σημείο της επιχωμάτωσης είναι οχτώ οργιές (14,9 μ.). Οι ογκόλιθοι είναι σκαλιστοί και στολισμένοι με ανάγλυφες μορφές ζώων. 8 / 12 Δέκα χρόνια χρειάστηκαν για την κατασκευή αυτού του δρόμου αλλά και των υπόγειων οικημάτων που κατασκευάστηκαν πάνω στους λόφους, όπου στήθηκαν οι πυραμίδες. Τα υπόγεια αυτά σκόπευε να τα κάνει τάφους δικούς του πάνω σε νησί, που το διαμόρφωσε φέρνοντας νερό από το Νείλο μέσα από διώρυγα». (II - 124).Η κατασκευή της Μεγάλης ΠυραμίδαςΤα μεγάλα αυτά έργα υποδομής, που διήρκεσαν δέκα χρόνια πριν από την κατασκευή της πυραμίδας, δείχνουν τη σύνδεση του έργου με το Νείλο και αφήνουν ανοιχτή τη δυνατότητα μιας υδραυλικής ερμηνείας για τη λειτουργία της διώρυγας, της υπόγειας δεξαμενής και της ίδιας της πυραμίδας. Μια τέτοια ερμηνεία επιχείρησε ο E. Kunde, που βασίστηκε στις περιγραφές του Ηροδότου για να υποθέσει ότι η μεγάλη πυραμίδα λειτουργούσε σαν μια τεράστια αναρροφητική υδραντλία, οι εσωτερικοί θάλαμοι και διάδρομοι της πυραμίδας σαν σωλήνες αναρρόφησης και ο μεγάλος γρανιτένιος ογκόλιθος που έφραζε την είσοδο του αντιθαλάμου σαν μια μεγάλη κινητή βαλβίδα, μια πόρτα που ανοιγόκλεινε αυτόματα με την πίεση του νερού. Ο μηχανισμός αυτός κατά τον Kunde θα μπορούσε να λειτουργήσει για την ανύψωση των λίθων και την αυτοοικοδόμηση της πυραμίδας. Ιδού πώς συνεχίζει ο Ηρόδοτος με την περιγραφή για την κατασκευή της μεγάλης πυραμίδας. «Για την κατασκευή της πυραμίδας αυτής χρειάστηκαν είκοσι χρόνια. Είναι τετράγωνη, και κάθε πλευρά της έχει μέτωπο οχτώ πλέθρα και ύψος το ίδιο (περίπου 248 μ.). Είναι φτιαγμένη από σκαλισμένους ογκόλιθους με τέλεια προσαρμογή. Κανένας από τους ογκόλιθους δεν είναι μικρότερος από τριάντα πόδες (9,60 μ.)». (II - 124). Και η περιγραφή συνεχίζεται με τεχνικές λεπτομέρειες για τον τρόπο κατασκευής της πυραμίδας και για τις ανυψωτικές μηχανές που χρησιμοποιήθηκαν. «Να πώς κατασκευάστηκε η πυραμίδα αυτή. Κατασκευάστηκε αρχικά με τρόπο βαθμωτό, με βαθμίδες, που άλλοι τις ονόμαζαν κρόσσες και άλλοι βωμίδες. Αφού της έδωσαν πρώτα αυτό το σχήμα, σήκωσαν τους υπόλοιπους λίθους με μηχανές κατασκευασμένες από κοντά ξύλα».9 / 12 (II- 125). Ο Ηρόδοτος αναφέρει στη συνέχεια δύο δυνατές κατασκευαστικές μεθόδους για την ανέλκυση των τελικών λίθων πάνω στη βαθμωτή πυραμίδα. Η πρώτη είναι η ανύψωση των ογκόλιθων από βαθμίδα σε βαθμίδα με διαφορετικές μηχανές, τοποθετημένες κάθε μία ανά βαθμίδα της κλιμακωτής πυραμίδας. Η δεύτερη είναι η χρησιμοποίηση μηχανής κινητής που μεταφερόταν διαδοχικά από βαθμίδα σε βαθμίδα. Αναφέρεται τέλος ο Ηρόδοτος και στα σιδερένια εργαλεία με τα οποία οι Αιγύπτιοι λάξευαν τους λίθους και ιδιαίτερα την υπόγεια σήραγγα που οδηγούσε στη μεγάλη πυραμίδα. (II - 125)Ο αιγυπτιακός Λαβύρινθος Με τη φράση «τον είδα με τα μάτια μου και ξεπερνά τα λόγια, γιατί όλα μαζί τα τείχη και τα έργα των Ελλήνων λιγότερο κόπο και δαπάνη χρειάστηκαν από τον λαβύρινθο τούτον», χαρακτηρίζει ο Ηρόδοτος το μεγάλο αιγυπτιακό οικοδόμημα που κατά την ελληνική παράδοση κατασκευάστηκε από τον ίδιο αρχιτέκτονα του Μινωικού λαβυρίνθου, τον Δαίδαλο. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι το έργο αυτό κατασκευάστηκε από τους δώδεκα βασιλείς, που διαδέχτηκαν τον τελευταίο βασιλέα της Αιγύπτου και ιερέα του Ηφαίστου Σέθωνα. Αυτούς που χώρισαν στα 12 τη μεγάλη χώρα του Νείλου, αλλά συνασπίστηκαν μόνο για να δημιουργήσουν το μεγάλο αυτό αιγυπτιακό αρχιτεκτονικό επίτευγμα, που «ξεπερνάει ακόμα και τις πυραμίδες».0 αιγυπτιακός λαβύρινθοςΗ περιγραφή του έργου είναι η εξής: «Ο λαβύρινθος περιλαμβάνει δώδεκα στεγασμένες αυλές με πύλες αντικριστές η μία απέναντι στην άλλη, έξι στραμμένες στο βορρά και έξι στο νότο, συνεχόμενες. Εξωτερικά τις περιβάλλει ένας και μόνο τοίχος. Στο εσωτερικό υπάρχουν αίθουσες χτισμένες σε δύο επίπεδα. Οι μισές είναι υπόγειες, οι άλλες μισές υπερυψωμένες πάνω στις πρώτες, τρεις χιλιάδες στον αριθμό, κάθε επίπεδο από χίλιες πεντακόσιες. Τώρα τις υπερυψωμένες αίθουσες τις είδαμε και περιγράφουμε όσα οι ίδιοι αντικρίσαμε... και είναι ανώτερες από κάθε ανθρώπινο έργο! 10 / 12 Γιατί οι έξοδοι από τα υπόστεγα και οι ελιγμοί μέσα στις αυλές, ήταν εξαιρετικά περίπλοκοι, κι ήταν θαύμα απίστευτο πώς τα περάσματα οδηγούσαν απ’ τις αυλές στις αίθουσες κι απ’ τις αίθουσες στις στοές κι απ’ τις στοές σε άλλα υπόστεγα κι απ’ τις αίθουσες αυτές σε άλλες αυλές. Η οροφή όλων αυτών είναι πέτρινη, όπως και οι τοίχοι, που είναι γεμάτοι με ανάγλυφες παραστάσεις. Κάθε αυλή περιβάλλεται από κολώνες φτιαγμένες από λίθους λευκούς άριστα συναρμοσμένους. Στη γωνία όπου τελειώνει ο λαβύρινθος ακολουθεί μια πυραμίδα σαράντα οργιές (76,8 μ.), όπου είναι σκαλισμένες παραστάσεις μεγάλες. Ο δρόμος που οδηγεί σε αυτήν είναι υπόγειος». (II - 148)Η σήραγγα του Ευπαλίνου στην Σάμο Ο Ηρόδοτος ολοκληρώνοντας την περιοδεία του στην Αίγυπτο λίγο αναφέρεται στα αρχαία ελληνικά τεχνικά έργα. Τα πιο αξιόλογα απ’ αυτά θεωρεί ότι είναι «οι ναοί στην Έφεσο και τη Σάμο». (II - 148). Η Σάμος ιδιαίτερα αναφέρεται στον Ηρόδοτο σαν ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά κέντρα, φημισμένο για τα μεγάλα του έργα. Τρία από αυτά αναφέρει ο ιστορικός: πρώτο, το περίφημο υδραγωγείο του Ευπαλίνου, τη μεγάλη δηλαδή σήραγγα που έσκαψε ο Μεγαρέας αυτός μηχανικός ξεκινώντας από δύο διαφορετικές αφετηρίες εξόρυξης, δεύτερο, το μεγάλο λιμενοβραχίονα στο λιμάνι της Σάμου, μήκους πάνω από δύο στάδια (372 μ.), και βάθους πάνω από είκοσι οργιές (38,4 μ.) και τρίτο, το μεγαλοπρεπή ναό της Ήρας, που είναι κατά τον Ηρόδοτο ο μεγαλύτερος από όλους τους ναούς που έχουμε δει». (II - 60).Η σήραγγα του Ευπαλίνου στη ΣάμοΑναλυτικά θα σταθούμε στην περιγραφή του Ηροδότου για τη σήραγγα του Ευπαλίνου, τη σήραγγα που κατασκεύασε τρυπώντας το όρος πίσω από την πόλη της Σάμου για να μεταφέρει εκεί νερό από μια μακρινή πηγή. Σημαντική καινοτομία, που προϋποθέτει γνώση τοπογραφίας και χρήση τοπογραφικών οργάνων σαν την κατοπινή διόπτρα του Ήρωνα, αποτελεί η ταυτόχρονη εξόρυξη της σήραγγας με αφετηρίες τα δύο αντιδιαμετρικά άκρα της και η ακρίβεια της εξόρυξης αυτής.11 / 12 Ιδού η περιγραφή: «Μίλησα περισσότερο για τους Σάμιους γιατί αυτοί έχουν κατασκευάσει τα μεγαλύτερα έργα όλων των Ελλήνων. Πρώτο είναι μια σήραγγα που έσκαψαν σε ένα βουνό εκατόν πενήντα οργιές ψηλό (288 μ.). Τη σήραγγα αυτή άρχισαν να τη σκάβουν από κάτω, έχει όμως δύο στόμια (είναι σκαμμένη από τις δύο πλευρές, αμφίστομος). Έχει μήκος εφτά στάδια (1.302 μ.), ενώ το ύψος και το πλάτος της σήραγγας είναι και τα δύο οχτώ πόδια (2,56 μ.). Σ’ όλο το μήκος της έχει σκαφτεί ένα άλλο όρυγμα βάθους είκοσι πήχεων (9,6 μ.) και πλάτους τριών ποδών (96 εκατοστών), όπου διοχετεύεται μέσα από σωλήνες το νερό, που προέρχεται από μεγάλη πηγή και καταλήγει στην πόλη. Αρχιτέκτονας αυτού του ορύγματος ήταν ο Μεγαρέας Ευπαλίνος, γιος τον Ναυστρόφου». (III - 60)Οι μεταφράσεις των αποσπασμάτων είναι του Δ. Καλλιγερόπουλου Το παρόν άρθρο προέρχεται από ένθετο - αφιέρωμα της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ στο φύλλο της 4-11-200012 / 12
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.