Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Τρίτη, 15 Ιουνίου 2021

" ... Με αυτά τα δεδομένα, διερωτάται κανείς "πόθεν ο περί αντιτεχνικότητας των Ελλήνων μύθος". Και, κατ' αρχήν, ο μύθος επιδέχεται μια προφανή διάγνωση αναχρονισμού: Έχομε μια τέτοια γνώμη επειδή λ.χ. οι αρχαίοι δεν γνώριζαν την ηλεκτρική ενέργεια. Λες κι οι βασιλείς της Αγγλίας δεν ζούσαν μέχρι χθες με τα λαδολύχναρα και τις γκαζόλαμπες ..."

Από παλαιότερη σειρά άρθρων του κ. Θ. Π. Τάσιου, ομότιμου καθηγητή ΕΜΠ, στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ

Επίλογος σύντομης σειράς επιφυλλίδων για την αρχαία ελληνική τεχνολογία του Θ. Π. ΤΑΣΙΟΥ1Δεν μπορούμε να τελειώσουμε αυτή τη σύντομη σειρά επιφυλλίδων χωρίς να αναφερθούμε στον Ήρωνα, γέννημα και θρέμμα (1ος αι. π.Χ.) της Αλεξάνδρειας της Μεγάλης. Εννιά βιβλία του διασώθηκαν. (Θα αναφέρω εδώ παρεμπιπτόντως το όνομα του Άραβος που διέσωσε στα αραβικά την «Μηχανικήν» του Ήρωνος: λεγόταν Κώστα μπεν Λουκά - και ο νοών νοείτω). Οκτακόσια χρόνια παράδοση τελείωνε σχεδόν με τον Ήρωνα, το κύριο χαρακτηριστικότης όμως δεν αλλοιωνόταν: ο Ήρων ο Αλεξανδρεύς ήταν πάνω απ’ όλα Επιστήμων μεγάλου εύρους και βάθους. Βεβαίως, μέσα στα καλογραμμένα επιστημονικά του βιβλία λίγα είναι τα καινούρια προσωπικά του ευρήματα (όπως συμβαίνει και με τους σημερινούς συγγραφείς πανεπιστημιακών βιβλίων). Η ακρίβεια της παρουσιάσεως και η πρωτοτυπία των μαθηματικών αποδείξεών-του στην «Μετρητική» είναι χαρακτηριστικές. Άλλωστε, ο Ήρων είναι ο πρώτος που εισάγει τον αλγεβρικό συμβολισμό στα μαθηματικά (κι όχι οι Άραβες). Στα «Πνευματικά» του (σίφωνες, λάμπες, αντλίες, υδραυλικά μουσικά όργανα) βρισκόμαστε στην ατμόσφαιρα του Φίλωνος, αλλά με πολύ περισσότερες εφαρμογές, ιδίως με την κινητήριο δύναμη του ατμού. Όχι, δεν είχαμε φτάσει ακόμα στην ατμομηχανή του Watt - κάμποσες όμως βασικές γνώσεις είχαν ήδη αποχτηθή: η ωστική και η κινητήριος δύναμη του ατμού, καθώς και οι ιδιότητές του κατά την συμπίεση και τη διαστολή του, αλλά και η γνώση των αναγκαίων αυτοματισμών για την ρύθμιση τροφοδοσίας ατμού. Έτσι, ο περίφημος ατμοστρόβιλος του Ήρωνος μπορεί στα μάτια σας να μοιάζη με παιχνίδι, συνιστά όμως μια διανοητική επανάσταση και θα είναι ο μόνος πρόδρομος της ατμομηχανής μέσα στα επόμενα 2.000 χρόνια... Σημαντικότατα ακόμη είναι τα λεπτομερή βιβλία του Ήρωνος για την μηχανοσκηνογράφηση δύο ολόκληρων έργων (την αποθέωση του Βάκχου και τον θρύλο του Ναυπλίου). Είναι αφάνταστη η ποικιλία των μηχανικών δρωμένων: μέχρι κι ολόκληρο αυτοκινούμενον όχημα μπαίνει επί σκηνής· η κίνηση δίνεται μέσω εσωτερικών αντιβάρων. Ακόμα κι η αυλαία ανοιγόκλεινε μηχανικώς... Με τέτοια δεδομένα, δεν είναι καθόλου περίεργο που τα έργα του Ήρωνος γνώριζαν αλλεπάλληλες εκδόσεις σ’ όλο τον κόσμο, μέχρι και το 1578 μ.Χ., όταν δημοσιεύθηκε η τελευταία ιταλική έκδοση. Γιατί αυτό; Άραγε, μήπως μόνον από τον 17ο αι. κι ύστερα οι γνώσεις μας έγιναν καλύτερες απ’ όσα η ελληνική τεχνολογία κατείχε; Τώρα, στον προβληματισμό ενός επιλόγου, ας ξαναθέσουμε μερικά επιχωριάζοντα ερωτήματα και ας αποπειραθούμε να τα σχολιάσουμε. ■ ■Είχαν οι αρχαίοι Έλληνες τεχνικά ενδιαφέροντα; Διέθεταν Τεχνολογίαν; Αν ναι, τότε γιατί δεν είχαν ηλεκτρικά ψυγεία; 2Όσα προηγήθηκαν δεν αφήνουν, νομίζω, περιθώρια για το πρώτο ερώτημα. Είδαμε το μόνιμο ενδιαφέρον των Ελλήνων για την Τεχνική, θυμηθήκαμε λαμπρά τεχνολογικά επιτεύγματα και, το κυριότερο, είδαμε την συνέπεια, την αδιάπτωτη συνέχεια και την συστηματικότητα της αρχαίας τεχνολογικής προόδου από τον 8ο π.Χ. ως τον 1ο π.Χ. Κι ακόμα είδαμε την ζωογόνο εισβολή της Επιστήμης μες στην Τεχνολογία. Τέλος, φθάνοντας στους Αλεξανδρινούς χρόνους, γίναμε μάρτυρες μιας ακμής που θα την ζήλευαν για χίλια πεντακόσια χρόνια ακόμη. Μιας ακμής που μας βάζει στον πειρασμό να φωνάξουμε «άντε ρε παιδιά, λίγο ακόμα!». Με αυτά τα δεδομένα, διερωτάται κανείς «πόθεν ο περί αντιτεχνικότητας των Ελλήνων μύθος;». Και, κατ’ αρχήν, ο μύθος επιδέχεται μια προφανή διάγνωση αναχρονισμού: Έχομε μια τέτοια γνώμη επειδή λ.χ. οι αρχαίοι δεν γνώριζαν την ηλεκτρική ενέργεια. Λες κι οι βασιλείς της Αγγλίας δεν ζούσαν μέχρι χθες με τα λαδολύχναρα και τις γκαζόλαμπες. Η δεύτερη αιτία του μύθου είναι η δυσανάλογη επίδραση των απόψεων του Πλάτωνος. Όχι τόσο όταν τα έβαλε με τον Αρχύτα (αυτόν τον Leonardo daVinci της αρχαιότητας). Εξηγήσαμε ποια ήταν η δίκαιη ανησυχία του Πλάτωνος ως προς το ειδικό θέμα της επιστήμης της Γεωμετρίας κι όχι ως προς την Τεχνολογία. Αλλού ήταν το πρόβλημα του Πλάτωνος και της εποχής του: η αριστοκρατική αντίληψη περί των βαναύσων τεχνών και της αδυναμίας των τεχνιτών να ασχολούνται με την Πόλιν. Ευγλωττότερος είναι ο Ξενοφών (Οικονομικά, IV 2): «Και γαρ αι γε βαναυσικαί καλούμεναι (τέχναι) και επίρρητοι εισίν και εικότως μέντοι πάνυ αδοξούνται προς των πόλεων. Καταλυμαίνονται γαρ τα σώματα [...] και αι ψυχαί πολύ αρρωστότεραι γίγνονται». Αλλ’ αυτά τα (ιστορικώς ενδιαφέροντα) καμώματα, δεν αντέχουν σ’ οποιαδήποτε συζήτηση. Η κοινωνία έπαιρνε στροφή, νέες δυνάμεις έμπαιναν στην παραγωγή και στον πολιτισμό (το πυκνό εμπόριο, τα νέα υλικά, οι εκτεταμένες κατασκευές) - δυνάμεις που είχαν ανάγκη από Τεχνολογία. Ήταν φυσικό οι παλιές δυνάμεις να δείχνουν αδράνεια. Είναι μάλιστα προς τιμήν του Πλάτωνος ότι θαυμάζει τους τεχνίτες (Γοργ. 503 Ε «πάντες δημιουργοί βλέποντες προς το αυτών έργον ουκ εική εκλεγόμενος προσεφέρει αλλ’ όπως αν είδος τι αυτώ σχη τούτο ό εργάζεται»), όσο κι αν θεωρή ότι το μαθηματικό μέρος δίνει αξίαν στην Τεχνική (Φιληβ.,55 d/e, «Οίον πασών που τεχνών άν τις αριθμητικήν χωρίζη και μετρητικήν και στατικήν, φαύλον το καταλειπόμενον εκάστης αν γίγνοιτο»). Άρα ο Πλάτων καθόλου δεν θα θεωρούσε φαύλον την μετά τον 4ο αι. τεχνολογίαν που όλο και περισσότερο στηριζόταν σ’ αυτές τις Επιστήμες. Εν πάση δε περιπτώσει, ο Σόλων υποχρέωνε τους Αθηναίους να μαθαίνουν ένα επάγγελμα στα παιδιά τους, κατά δε τον καιρό του Περικλέους, η πραγματική Πόλις (όχι η ουτοπική) δεν απέκλειε τους χειρώνακτες απ’ τη διοίκηση. Και, τέλος πάντων, Ελλάδα δεν ήταν μόνον η Αθήνα. Όλοι οι μεγάλοι Μηχανικοί έρχονταν απ’ την περιφέρεια (Βυζάντιον, Σάμος, Ρόδος, Αλεξάνδρεια, Τάρας, Συρακούσαι, Μέγαρα, Πέλλα κλπ.). Κι είναι το φαινόμενο τούτο πολύ εύγλωττο, νομίζω. Ακόμα περισσότερο που κάμποσοι απ’ αυτούς τους Μηχανικούς ήσαν και επίσημα πρόσωπα (στρατηγοί όπως ο Αρχύτας ή, πάντως, παρακοιμώμενοι αρχόντων).2/4 Το συμπέρασμα απ’ όλα τούτα είναι νομίζω πως τίποτα στην αρχαία ιστορία δεν στηρίζει την άποψη ότι οι Έλληνες δεν είχαν τάχα τεχνολογίαν ή πως ήσαν αντιτεχνικοί. Πρόκειται μάλλον για ένα μυθολόγημα αιτιολογούμενο πρώτον απ’ την έλλειψη επαρκούς ιστορικής έρευνας, και δεύτερον απ’ την εύλογη ρωμαιοφιλία των δυτικών συγγραφέων.3Ας τελειώσουμε όμως με το δεύτερο ερώτημα -«γιατί δεν πρόλαβε να γίνη στην Ελλάδα η βιομηχανική επανάσταση του 19ου αι. μ.Χ.». Θα προτάξωμε απαντήσεις τις οποίες δεν συμμεριζόμαστε: (i) «Δεν αγαπούσαν οι Έλληνες την Τεχνική». Η ανιστόρητη αυτή άποψη δεν προβάλλεται πλέον σήμερα τόσο έντονα, όσο κατά το παρελθόν. Την καλύψαμε πάντως σιην προηγούμενη παράγραφο. (ii) «Δεν την χρειάζονταν την βιομηχανική επανάσταση οι Έλληνες, μιας και διέθεταν άφθονη και μικρού κόστους ενέργεια – τους δούλους». Πρώτα-πρώτα, αν θέλωμε να κάνωμε ιστορική επιστήμη, γιατί δεν αντιστρέφομε το επιχείρημα; «Επειδή δεν είχαν επαρκή τεχνολογίαν, γι’ αυτό προσέφευγαν στη λύση της δουλοκτησίας» (Β.Gille)! Βλέπετε πόσο εύκολο είναι να πέση κανείς σ’ έναν επιστημονικοφανή δογματισμό. Άλλωστε, ξέρομε σήμερα πόσο, αντιθέτως, η ανάπτυξη της τεχνολογίας του 19ου αι. κατέστησε εφικτή την κατάργηση της δουλείας σε διάφορες «σύγχρονες» χώρες. Δεν έγινε το αντίστροφο! Την χαρακτηριστική βολή στο περί δουλείας επιχείρημα την έδωσε νομίζω ο J. Ellul: «Μεγαλύτερες τεχνικές καινοτομίες είδαμε στην Αίγυπτο που είχε δούλους, παρά στο Ισραήλ που δεν είχε. Εξ άλλου, οι τόσον πολιτισμένοι Ίνκας και Μάγιας, βρίσκονταν αφάνταστα πίσω τεχνολογικώς, παρ’ όλο που αγνοούσαν τη δουλεία». Δεν χρειάζεται νομίζω να προσθέση κανείς τίποτ’ άλλο εδώ.4Αν λοιπόν η περί «αντιτεχνικότητας» και η περί «δουλαφθονίας» ερμηνεία απορρίπτωνται, τι τέλος πάντων εξηγεί την τεχνολογική βραδύτητα των αρχαίων Ελλήνων; Μερικές νηφαλιότερες ερμηνείες είναι εδώ αναγκαίες: (i) Πρώτα-πρώτα, όποιος δεν πάσχη από αναχρονιστική νοοτροπία, γνωρίζει ότι ακόμα και στην κορυφαία εποχή της Αλεξάνδρειας, το επιστημονικοτεχνικό περιβάλλον είχε ακόμα πολύν δρόμο να διανύση, πριν να μπορή να φουντώση μια «βιομηχανική επανάσταση»: --Στη Στατική οι Έλληνες ήσαν σπουδαίοι· στη Δυναμική όμως τα πράγματα ήσαν ακόμη θολά -παρ’ όλο που είχαν υποπτευθή όσα αργότερα ο Γαλιλαίος και ο Νεύτων θα εύρισκαν. Συναφώς, διάφορες ακόμα ενδιάμεσες (βασικής σημασίας) τεχνικές δεν είχαν ανακαλυφθή. Βασικό παράδειγμα, το θαυματουργό «διωστήρας - στρόφαλο» που μετατρέπει την κυκλική σε τυχαία ευθύγραμμη κίνηση.Μεγάλη λοιπόν η τεχνική πορεία των Ελλήνων -ανεπαρκής όμως ακόμα για το μεγάλο άλμα. Ανεπαρκής από επιστημονική και τεχνική άποψη. Μ’ άλλα λόγια, χρειαζόταν κι άλλη εξέλιξη. Στο κάτω-κάτω, γιατί η ατμομηχανή περίμενε ως το 1800 και δεν εφευρέθηκε το 1600 όταν η τελευταία ιταλική έκδοση των «Πνευματικών» του Ήρωνος βρισκόταν σε κάθε βιβλιοθήκη; Δύο δε αιώνες καθυστέρηση γύρω στα 1600, σημαίνουν αντίστοιχα τέσσερις αιώνες εύλογη αναμονή μετά τον 1ο αι. μ.Χ. (ii) Αν λοιπόν η ιστορική συγκυρία επέτρεπε την απρόσκοπτη συνέχεια της ελληνικής επιστημονικοτεχνικής εξελίξεως, τίποτα δεν αποκλείει να είχαμε ένα απότομο ξεχείλισμα δεξαμενής, εκεί γύρω στον 6ο αι. μ.Χ. Περισσότερην όμως σημασία έχει να καταλάβομε ποιες αιτίες διέκοψαν την ελληνική πορεία της τεχνολογικής προόδου: --Και, πρώτα, οι ίδιοι οι Ρωμαίοι. Όχι μόνον επειδή ανέτρεψαν βίαια τον αναγκαίο για την τεχνολογία πλούτο των ελληνικών πόλεων και το θερμοκήπιο ιδεών που εκείνες εξασφάλιζαν. Αλλά και διότι, επειδή ήσαν κατεξοχήν «πρακτικοί» άνθρωποι, εστέρησαν απ’ την τεχνολογία το στοιχείο ακριβώς εκείνο που την είχε ζωογονήσει στην Ελλάδα, δηλαδή την Επιστήμη. Και μετέτρεψαν την τεχνολογία σε συνταγολόγιο που, βεβαίως, παρά τις σημαντικότατες προόδους, δεν μπορούσε να πάη πολύ μακρυά. Δεύτερον, η καταστροφή της βιβλιοθήκης της Αλεξανδρείας (Ιούλιος Καίσαρ 47 π.Χ., Αυρηλιανός 270 μ.Χ., Καταστροφή του Σεραπείου 391 μ.Χ., Χαλίφης Ομάρ 641 μ.Χ.):Μην ξεχνάμε ότι χωρίς την τυπογραφία και χωρίς λαϊκόν πλούτο, η γνώση ήταν αναποφεύκτως συγκεντρωμένη. Κι ήταν κατεξοχήν συγκεντρωμένη εκεί, σε 700.000 τόμους, όλη η γνώση της αρχαιότητας. Ο,τι ξέρομε από κει κι ύστερα, θα το μαζεύωμε από σπαράγματα σκόρπια μέσα στους αιώνες. Κι όχι τόσο για την παλιότερη γνώση που είχε ήδη προλάβει να διαδοθή, όσο για την πρόσφατη, την τεχνολογικότερη, των 2-3 τελευταίων αιώνων. Και τώρα που η σύντομη αυτή αναδρομή πήρε ένα τέλος, ας κυττάξομε τουλάχιστον να λειτουργήση θετικά: Να ενεργοποίηση ει δυνατόν τη στροφή μας προς την Τεχνολογία, και να μη δυναμώση το γνωστό γλοιώδες νανούρισμα «οποίων σπουδαίων προγόνων απόγονοι (;) είμαστε». Και μια πρακτική πρόταση: Ας προσθέσομε πέντ’ έξη τεχνολογικά κείμενα στη σχολική διδασκαλία των αρχαίων...4/4
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.