Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Δευτέρα, 15 Αυγούστου 2022

Απόσπασμα από το ομώνυμο βιβλίο του κ.Γιάννη Γ. Κανετάκη, Δρ. Αρχιτέκτονα Μηχανικού, το οποίο δημοσιεύθηκε στα ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ του 1993. Αναρτάται, λόγω των πολύ ενδιαφερόντων ιστορικών στοιχείων που περιλαμβάνει, επ' ευκαιρία της επετείου απελευθέρωσης των Ιωαννίνων (21 ΦΕΒ 1913)

To Κάστρο: Συµβολή στην Πολεοδοµική Ιστορία των Ιωαννίνων1 Γιάννης Γ. Κανετάκης, ∆ρ. Αρχιτέκτων Μηχανικός Περίληψη Στόχος αυτής της έρευνας είναι η εξέταση της πολεοδοµικής και αρχιτεκτονικής δοµής των Ιωαννινων σε συνάρτηση µε τον τρόπο ζωής των κατοίκων της πόλης µέσα στον 19ο αιώνα. Η έρευνα ασχολείται µε την προ και µετά το 1869 πόλη, µε βάση ανέκδοτους χάρτες, τούρκικους και ελληνικούς, όπως επίσης ανέκδοτους χάρτες σχεδιασµένους από τον J.D. Barbie du Bocage µεταξύ του 1811-1815. Οι χάρτες αυτοί συµπληρώνουν και επαληθεύουν τις: α) Περιγραφές των περιηγητών (Holland, Pouqueville και άλλων) και άλλων συγγραφέων (Ψαλλίδα, Αραβαντινού, Λαµπρίδη...), β) Ανατρέπουν πολλές από τις παραδεδεγµένες απόψεις για την τοπογραφία των Ιωαννινων, γ) Επιβεβαιώνονται θέσεις νεωτέρων ερευνητών (∆. Σαλαµάγκα, Λ. Βρανούση κ.λπ.) για ζητήµατα τοπογραφίας του Κάστρου.“Castro”: Contribution to History of Urban Planning in Ioannina (Jannina) Y. G. KANETAKIS Abstract The aim of this dissertation is the examination of the urban structure and architecture of Ioannina, in relation to the life styles of the city’s inhabitants in the 19th century. The dissertation deals with the pre-and post- 1869 City on the basis of unpublished Turkish and Greek maps, as well as unpublished maps drawn by J.D. Barbie du Bocage during the “Ali Pasha” rule, and it: a) Bridges gaps of knowledge left by the descriptions of travelers (Holland, Pouqueville and others) and the work of other scholars (Psalidas, Aravantinos, Labridis...), b) Overturns many of the established views regarding the topography of Ioannina, c) Verifies and confirms views of more recent scholars (Salamagas, Vranousis) about matters related to the topography of the Castle. Υποβλήθηκε: 5.5.1992 Έγινε δεκτή: 9.1.1993Submitted: May 5. 1992 Accepted: March 9. 19931. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η έρευνα προσπάθησε να εξετάσει την πολεοδοµική και αρχιτεκτονική δοµη των Ιωαννίνων σε συνδυασµό µε τον τρόπο ζωής των κατοίκων τον 19ο αιώνα, την αντίληψη που χώριζε τον κλειστό τρόπο ζωής των κατοίκων από τον δηµόσιο-συλλογικό των συντεχνιών και της αγοράς (του Παζαριού), την συνύπαρξη Χριστιανών, Τούρκων, Εβραίων, και άλλων, κάτω από την ηγεσία ενός ιδιοφυούς πολιτικού και τυράννου - του Αλή Πασά - επί των ηµερών του οποίου τα Γιάννενα γνώρισαν ιδεώδη ασφάλεια, αστική άνοδο, συνεπακόλουθη ακµή της µικρής αγροτικής ιδιοκτησίας και εξαιρετικά σηµαντικά δηµόσια έργα Στην έρευνα αναλύεται η πόλη των Ιωαννίνων επί Αλή Πασά µε βάση ανέκδοτους χάρτες του Barbie du Bocage και η πόλη µετά, το 1869, µε βάση επίσης ανέκδοτους χάρτες τούρκικους και ελληνικούς, οι οποίοι: . ακλείνουν τα κενά που υπάρχουν από τις περιγραφές των περιηγητών (Holland, Pouqueville κλπ.) και άλλων µελετητών (Ψαλίδα, Αραβαντινού, Λαµπρίδη ...),1Από τα ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ του ΤΕΕ, 1993, Τόµος 13, Τεύχος 31 / 32 β.ανατρέπουν πολλές από τις παραδεδεγµένες απόψεις για την τοπογραφία των τότε Ιωαννίνων µια και οι ως τώρα ερευνητές βασίζονταν στην απλή (άνευ τοπογραφικού χάρτη) περιγραφή και στην κατάσταση όχι απλά µετά τον Αλή, αλλά µετά την πυρκαγιά του 1869,γ.επιβεβαιώνουν θέσεις νεωτέρων τοπογραφίας του Κάστρου.ερευνητών(Σαλαµάγκα,Βρανούση)γιαζητήµατα2. ΙΣΤΟΡΙΚΑ - ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡΟ Το Κάστρο είναι χτισµένο επάνω σε µία χερσόνησο που εισχωρεί στη λίµνη Παµβώτιδα και έχει 2 έκταση γύρω στα 190.000 µ (Βλέπε Εικ. 2.1). Το έδαφος της είναι σχεδόν οµαλό και στο επίπεδο της λίµνης. Η χερσόνησος εξελίσσεται σε δύο βραχώδη υψώµατα, τις Β.∆. και Ν.Α. ακροπόλεις (Βλέπε Εικ. 2.2 και Εικ. 2.3). Το πιθανότερο είναι, η Ν Α. ακοόπολη. λόγω έκτασης και µορφολογίας εδάφους, να ήταν ο αργικός 2 nγεµόνας του Κάστρου . Στη Β.∆. ακρόπολη ήταν η κατοικία των ∆εσποτών επί του λεγάµενου "∆εσποτάτου της Ηπείρου", ενώ γύρω από τη Ν.Α.. άρχισε τον 10ο αιώνα να σχηµατίζεται µια πολιτεία, που στα τέλη του 10ου αιώνα ήταν η έδρα της Επισκοπής των Ιωαννίνων, και που ο Ιταλονορµανδός Βοηµούνδος (το 1080) τη βρίσκει να έχει υπολογίσιµο Κάστρο. Ο Κοµνηδούκας Μιχαήλ ο Α’ (1205-1215) επανακατασκεύασε το Κάστρο, "το ανείγειρεν εις µόρφωσιν κάστρου", γι’ αυτό και ονοµάζεται "πολιστής-πολιούχος". Το 1367-1384 Ο ∆εσπότης Koµvnvός Θωµάς ο Πρελούµπος, γιός Σέρβου και κάποιας Κοµνηνής, επεσκεύασε το Κάστρο, κατασκεύασε τείχη, Πύργο κλπ. Το 1384 δολοφονήθηκε και ανέλαβε το θρόνο ο Ιζαού-Ιζάουλος από τους Μπουοντελµόντι της Φλωρεντίας (1385-1411). Το .1670 έχουµε πληροφορίες σηµαντικές για το Κάστρο από τον Τούρκο περιηγητή Eyliya Celebi. To Κάστρο, παρ’ όλο ότι έχουν περάσει 250 χρόνια από την κατάκτηση, έχει µείνει, όπως το άφησαν οι δεσπότες της Ηπείρου, Βυζαντινοί και Φράγκοι. Τα τείχη του ήταν µαύρα και ραγισµένα. Από το 1670 µέχρι το 1788. έτος που στο Πασαλίκι των Ιωαννίνων αναδείχτηκε ο Αλή Πασάς δεν υπάρχουν πληροφορίες για ενέργειες που να δείχνουν ότι το Κάστρο υπέστη επεµβάσεις. Ο Αλή Πασάς άρχισε την ριζική επισκευή - αναµόρφωσή του το 1815: ολόκληρα τα εξωτερικά τείχη του είναι δικά του κατασκευάσµατα. Για την καλλίτερη δε οχύρωση ολόκληρης της πόλης κατασκεύασε ο Αλής περιµετρική τάφρο, µήκους 8 - 9 χιλιοµέτρων, που περιέκλειε την πόλη νοτιοδυτικά, γνωστή ως "χαντάκι του Βενετσιάνου".3. ΟΙ ΑΚΡΟΠΟΛΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ Tn Ν.Α. Ακρόπολη, το lτς-Καλέ. (εσωτερικό Φρούριο) διάλεξε και ο Αλή Πασάς, για να χτίσει τα Σεράγια του το 1792 και άλλα κυβερνητικά κτίρια. Μέχρι τότε, στο µεσαιωνικό αυτόν οικισµό, υπήρχαν σπίτια, τα οποία γκρεµίστηκαν γι’ αυτόν το σκοπό. Για να προφυλάξει τις εγκαταστάσεις αυτές ο Αλή Πασάς, διαµόρφωσε εκ νέου το Ιτς-Καλέ µε καινούργια υψηλά τείχη, αυτά που γνωρίζουµε µέχρι σήµερα. Η µεγάλη πύλη του Ιτς-Καλέ βρίσκεται στην πλευρά που αντικρύζει τη Β.∆. ακρόπολη. Αριστερά της υπήρχε η υπηρεσία ασφάλειας του Αλή και στη συνέχεια το Σεράϊ του Αλή Πασά. Πίσω από το Σεράϊ στη Ν.Α. άκρη του Κάστρου υπήρχε κήπος µε το Φετιχιέ Τζαµί (Βλέπε Εικ. 3.1). Στη Β.∆. Ακρόπολη, στην ακρόπολη του ∆ηµοτικού Μουσείου (Επάνω Γουλάς) υπάρχουν σήµερα το τζαµί του Ασλάν Πασά (1618), ο τάφος του και τα κτίρια του Μενδρεσσέ και της Εστίας, που χρονολογούνται από τις αρχές του 19ου αιώνα (Βλέπε Εικ. 3.2 και Εικ.3.3). Τα ερείπια του βυζαντινού πύργου µε την παρακείµενη είσοδο ανήκουν στην εποχή του ∆εσπότη Θωµά (1367 1384). Στο ίδιο πλάτωµα υπήρχε και ο τάφος του ίδιου ∆εσπότη, όπως µαθαίνουµε σήµερα από το χάρτη του Barbie du Bocage (B.d.B.) και για τον οποίο θα αναφερθούµε παρακάτω.2Βρανούσης, Το Κάστρο : σ. 132 / 32 4. ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΗ ΠΑΣΑ (1822) Η καταστροφή της πόλης το 1820 - 22 από τα σουλτανικά στρατεύµατα και τον Αλή Πασά έχει µείνει στην παράδοση σαν ο "Μεγάλος Χαλασµός". Οι Γιαννιώτες προσπαθούσαν να ξαναχτίσουν τα σπίτια τους ενώ οι πυρκαγιές συνεχίζονταν. Το 1830 ξανακαίγεται το Παζάρι. Λίγα χρόνια πριν το 1869, κάηκαν οι στρατώνες, που από τον Σαλαµάγκα πληροφορούµαστε ότι είχαν χτιστεί το 1839 σε θέση, που δεν µας είναι γνωστή. Στο χάρτη του Barbie du Bocage, υπάρχει ένδειξη Caserne (= Στρατώνας), στον οποίον θα αναφερθούµε παρακάτω. Το 1839 άρχισε το µεγάλο µεταρρυθµιστικό σχέδιο της Αυτοκρατορίας (Τάνζιµατ) µε την έκδοση του Χάτι Σερίφ του Γκιουλχανέ. Η "θεσµική µεταρρύθµιση άνοιξε τον δρόµο για την αναµόρφωση των 3 αστικών ιστών µε πλήρεις οικοδοµικούς και πολεοδοµικούς κανονισµούς" Σηµαντικές πολεοδοµικές µεταρρυθµίσεις έγιναν στα Γιάννινα το 1869 από τον Ρασσήµ Πασά, ο οποίος ήταν διοικητής για δύο περιόδους (1868-1872 και 1878-1880). Ο ίδιος ήταν γιός Τούρκου και Χριστιανής, είχε σπουδάσει Μηχανικός στη Γερµανία και χαρακτηρίζεται φιλοπρόοδος και λάτρης της Ελληνικής γλώσσας - ήξερε πολύ καλά ελληνικά και γαλλικά (τούρκικα ελάχιστα). Η άρνηση Τούρκων και Ελλήνων στην αναµόρφωση του Παζαριού της πόλης τον ανάγκασε να αποφασίσει µε τη βοήθεια του στρατιωτικού διοικητή το κάψιµο του Παζαριού για λόγους ρυµοτοµικούς αυτήν τη φορά. Ετσι τη νύχτα 28 προς 29 Ιουλίου 1869 το ξύλινο Παζάρι της πόλης 4 ξανακαταστράφηκε (830 σπίτια και 1.000 εργαστήρια) . Από την εποµένη κιόλας ηµέρα οι Μηχανικοί του ∆ήµου άρχισαν τον καινούργιο πολεοδοµικό σχεδιασµό του Παζαριού. Η περιοχή πλέον απέκτησε ευθύγραµµους, λιθόστρωτους δρόµους, κανονικά οικοδοµικά τετράγωνα, µικρές πλατείες στα σταυροδρόµια και δρόµους χωρίς αδιέξοδα. Πρέπει να σηµειωθεί ότι το νέο Τανζιµάτ έκανε ειδικές προβλέψεις για τις πυρκαγιές. Εκτός από τον ορθογωνισµό του αστικού ιστού στις περιοχές που είχαν καεί, υιοθετείται και ο αστικός αναδασµός. Επιτρέπεται δηλαδή η µετάθεση των οικοπέδων ώστε να µη δεσµεύεται το νέο σχέδιο από την ιδιοκτησία, συγχρόνως δεν επιτρέπεται πλέον η διατήρηση αδιεξόδων δρόµων, οι οποίοι πρέπει να 5 διανοιγούν ή να καταργηθούν Η καινοτοµία αυτή του Τανζιµάτ πιστεύω ότι βοήθησε τα σχέδια του Ρασήµ Πασά. Τον βοήθησε να επιβάλει στους ιδιοκτήτες τα σχέδιά του και να προχωρήσει στην πολεοδοµική αναµόρφωση του Εµπορικού Κέντρου των Ιωαννίνων. Ο πολεοδοµικός ιστός της πόλης πριν τον Αλή Πασά δεν ήταν αυτός που µέχρι τώρα είχαµε δεχτεί. Σήµερα, µετά την σύγκρισή του µε το χάρτη του Barbie du Bocage ανακαλύπτουµε ότι η προ του Αλή Πασά πολεοδοµική οργάνωση της πόλης είχε όλα τα χαρακτηριστικά της οθωµανικής πόλης, δηλαδή στενούς αδιέξοδους δρόµους, καµπυλόγραµµες πορείες κλπ. Το 1871 ιδρύθηκε µε σουλτανικό διάταγµα ο ∆ήµος Ιωαννιτών. Στελέχωση των δήµων µε µηχανικούς και αρχιτέκτονες, όπως προέβλεπε το Τανζιµάτ, γίνεται και στα Γιάννινα, όπου το 1870 αρχιµηχανικός είναι ο Χόλτς, το 1877 ο Σιγµόνδος Μινέϊκο, ο Πετρόβσκυ και ο Βαρθόλθη, ενώ το 1883 συντάσσεται από τον Ιταλό Μηχανικό Μπερνασκόνι το σχέδιο της Πόλης. Στον 1:2.000 χάρτη που χρησιµοποιήθηκε ως υπόβαθρο για την αναπαράσταση της πόλης των Ιωαννίνων στα τέλη του 19ου - αρχές 20ου αιώνα υπάρχει σηµείωση - θεώρηση στα τούρκικα, η µετάφραση της οποίας απέδειξε ότι ο Χάρτης αυτός προϋπήρχε του 1904 (µήπως είναι αυτός που συνέταξε ο Μπερνασκόνι;) (Βλέπε εικ. 4.1).5. ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. ΕΙΚ. 5.1 (Χάρτης ο οποίος αναπαριστά την πόλη των Ιωαννίνων κατά το τέλος του 19ου αιώνα-αρχές 20ου αιώνα. Σαν υπόβαθρο χρησιµοποιήθηκε Χάρτης του 1904 (βλ. εικ. 5.1). 34 5Καραδήµου-Γερόλυµπου, Αλέκα, Οθωµανική Πολεοδοµία των Μεταρρυθµίσεων, θεσµοί, ∆ιοικητική Οργάνωση, Πολεοδοµικές επεµβάσεις. Ανάτυπο από τον Β’ τόµο της Επιστηµονικής Επετηρίδας της Πολυτεχνικής Σχολής, Τµήµα Αρχιτεκτόνων, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 65-90. Σαλαµάγκας, Ιστοριοδιφικά: σ. 35 Οπως η υποσηµ. 2.3 / 32 Το πότε ακριβώς επεκτάθηκε η πόλη έξω από το Κάστρο δεν είναι γνωστό. Το 1430 όµως υπήρχαν οι κοντινές προς το Κάστρο συνοικίες, δηλ. "Λειβαδιώτη", "Σαράβα", "Τσιγαρά", "Τσουκαλά" (Χρυσόβουλα Ανδρόνικου, 1319 και 1321). Στα τέλη του 15ου αιώνα κατοικείται η "Καλούτσιανη" και η περιοχή του "Ναµάς-γκιάχ". Μέσα στον 17ο αιώνα η πόλη λαµβάνει την πολεοδοµική µορφή των οθωµανικών πόλεων. Ο κύριος άξονας συµπίπτει µε τη βασική αρτηρία της πόλης, στο κέντρο της οποίας υπάρχει το Μπαϊρακλί τζαµί, η αγορά - το Παζάρι - ή Carsi και το Μπεντεστένι. Τον 17ο αιώνα, 11 Τζαµιά έχουν ιδρυθεί µέσα στις συνοικίες - Μαχαλάδες: το Μπαϊρακλί τζαµί, το Τζαµί της Καλούτσιας ή Κανλί-Τσιεσµέ, το "Ναµάς-Γκιάχ", το "Μτχαχράµ ή Λιαµ τζαµί", το "Εµιρλέρ τζαµί", το "Σιεµ Σιε Ντιν", το Ντε-ντε Ουρούδς" ή Ντε-ντε ρουτς", το "τζαµί Μεχµέτ Αγά", το "Τσιεκούρ τζαµί" και τα δύο τζαµιά στο Κάστρο το Ασλάν Πασά τζαµί και το Φετιχιέ τζαµί. Μέσα στον 18ο αιώνα χτίζονται τα τζαµιά "Ζεβαδιέ, 'Ίµπραήµ Πασά", "Οσµάν τσιαούς", "Ισούφ Αγα", "Κουµπλού", "Οµέρ µπέϋ" ενώ οι συνοικίες που αναπτύσσονται στα βόρεια είναι οι "Ζεβαδιέ", Γάλατα", "Καραβατιά", "Κούµπλου", "Τσεγκέλια" και στα νότια οι "Λακκώµατα" ή Γενί Μαχαλάς", "Ισούφ Αγά", "Ζευγάρια". Τα ονόµατα των συνοικιών παίρνουν το όνοµα του τζαµιού, το οποίο συχνά φέρει το όνοµα του ιδρυτή του, ή προέρχονται από φυσικά αίτια όπως "Γενί Μαχαλάς(* καινούργια συνοικία), "Κανλί-Τσιεσµέ" (=βρύση αίµατος) κλπ. Στις περισσότερες συνοικίες της πόλης κατοικούν ανάµικτοι Οθωµανοί και Χριστιανοί. Εκτός των "Γενί Μαχαλά" ή "Λακκώµατα", "Καραβατιά", "∆εδερούτς" και "Ζεβαδιέ" που κατοικούν µόνο Χριστιανοί Στις εισόδους της πόλης υπήρχαν Τελωνεία (οι φόροι είχαν αυξηθεί στην επικράτεια του Αλή από 5% σε 6,5%), αναφέρονται: στη βόρεια είσοδο της πόλης, στο δρόµο προς την Σαδοβίτσα, στο δρόµο προς τα νότια, την Πρέβεζα κλπ. Στη Σκάλα για τα εµπορεύµατα που έρχονταν µε βάρκες από τη λίµνη, στον εµπορικό πυρήνα της αγοράς ήταν το Τελωνείο των ποτών. Στρατιωτικές εγκαταστάσεις εκτός των µεγάλων στρατώνων, αποθήκες όπλων, στρατοδικείο, το κανονιοστάσιο, το ιπποφορβείο του πυροβολικού και τα γνωστά "καρακόλια" για τροµοκράτηση των Χριστιανών. Τέτοια ήταν στους "Μπαµπάδες", στην "Καλούτσιανη", στον "Κουραµπά", στο "Γιαλί καφενέ" στην "Πλατεία Μνηµάτων" και στην "κεντρική είσοδο του Κάστρου". Η έκταση αυτή της πόλης είναι και η οριστική και θα παραµείνει µέχρι το 1820-22, οπότε θα καταστραφεί σχεδόν ολοκληρωτικά κατά τη πολιορκία της πόλης από τα σουλτανικά στρατεύµατα και τον Αλή Πασά.6. ΚΕΝΤΡΟ ΠΟΛΗΣ - ΑΓΟΡΑ - ΠΑΖΑΡΙ - CARSI Πυρήνας της αστικής ζωής είναι το Παζάρι ή Carsi: [(Carsi (περσική λέζη) σηµαίνει σε πολλές περιπτώσεις την πρώτη φάση της ανοιχτής αγοράς - (το Παζάρι). Ο Cesar και ο Cerasi υποστηρίζουν ότι µε τη λέζη Carsi εννοείται το γεωµετρικό κέντρο της νέας πόλης, η οποία 6 αναπτύσσεται γύρω από αυτό) . Η κεντρική αγορά της πόλης ήταν απέναντι από το Κάστρο στις οδούς Αβέρωφ - Ανεξαρτησίας µε τα γύρω πολυάριθµα στενά. Κάθε συντεχνία είχε το δρόµο της µε συνέπεια ο χώρος αυτός να παίρνει το όνοµα από το εµπόρευµα που πουλιόταν εκεί Αλευροπάζαρο, Κριθαροπάζαρο, Σταφυλοπάζαρο κλπ.7. ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΤΙΚΑ. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΑΙ ΛΟΙΠΑ ΚΤΙΡΙΑ Η αγορά όπως διαµορφώθηκε µετά το 1869, είχε µια γραµµική ανάπτυξη (Βλέπε Εικ. 7.1). Τα µαγαζιά και εργαστήρια βρίσκονται πολλές φορές σε µεγάλη απόσταση µεταξύ τους (Καλούτσιανη Γιαλί Καψενέ). Στα ενδιάµεσα υπάρχουν εκπαιδευτικά, θρησκευτικά και λοιπά κτίρια όπως τα (Καπλάνειο, Βαλάνειο, Μαρούτσειο, Παυλίδειο, 3 Παρθεναγωγεία (της Ελισσάβετ Καστρισόγια, 2 Ορφανοτροφεία, 3 Νοσοκοµεία, Νοσοκοµείο Χατζηκώστα, Νοσοκοµεία της πόλεως στη Λούτσα, ένα στρατιωτικό µέσα στο Κάστρο, 1 Πτωχοκοµείο και 1 Γηροκοµείο). Στις αρχές της αγοράς υπήρχαν τα Χάνια και τα Πανδοχεία. Εντοπίστηκαν 24 Χάνια - τώρα όλα σχεδόν ετοιµόροπα. Το 7 Μπεζεστένι ή Μπεντεστένι επί Αλή Πασά ήταν στην άκρη του Παζαριού (πληροφ. Ψαλίδα), ενώ στην νεώτερη εποχή γνωρίζουµε από τον Σαλαµάγκα ότι ήταν οι κάθετοι δρόµοι στη σηµερινή οδό Αβέρωφ που έβγαζαν στη σηµερινή οδό Λόρδου Βύρωνος. 6 7Cerasi: σ. 120, υποσ. 1, σ. 115 Τankut, Structure: σ. 652, Καρύδης : σ. 259, 261, Σαλαµάγκας, Ιστοριοδιφικά : σ. 794 / 32 8. ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ, ΤΖΑΜΙΑ, ΜΕΝ∆ΡΕΣΣΕ∆ΕΣ, ΣΧΟΛΕΙΑ, ΤΕΚΕ∆ΕΣ Το τζαµί αποτελεί χώρο κοινής προσευχής και το τοπικό κέντρο για την κοινωνική επαφή των πολιτών. Στα πρώτα χρόνια της κατάκτησης, ήταν µια πλινθόκτιστη αίθουσα χωρίς µιναρέ (Μεστζίτ). Από τα 17 τζαµιά των Ιωαννίνων έχουν σωθεί εκτός των δύο του Κάστρου: το Τσικούρ τζαµί χωρίς τον µιναρέ του, το τζαµί της Καλούτσιανης χωρίς την κωνική απόληξη του µιναρέ, ενώ για το τζαµί Σιεµ-Σιε-ντην υπάρχει η πληροφορία (κ. Φωτόπουλος) ότι διατηρείται το κτίριο ως 8 κατοικία µε τη βάση του µιναρέ του . Οι σοφάδες του τζαµιού του Ασλάν Πασά αποτελούσαν τόπο 9 συγκέντρωσης πιστών και λογίων, αναφέρει ο Eyliya Celebi στην περιγραφή του το 1670 , συγχρόνως το χαρακτηρίζει τερπνό, ωραίο και φυσικό. Για το Φετιχιέ Τζαµί (=τζαµί της κατάκτησης) που βρίσκεται στην άλλη ακρόπολη του Κάστρου, στο Ιτς-Καλέ, το ονοµάζει Τζαµί του Καπλάν Πασά (πρέπει να ήταν ο ανακαινιστής του) και θαυµάζει τη διακόσµηση, τον πλούτο και την περίοπτο θέση του. Ηταν µολυβδοσκέπαστο. Σχεδόν όλα τα τζαµιά είχαν κοινά σχολεία. Ορισµένα είχαν ανώτερα σχολεία, τους Μενδρεσσέδες (ιεροδιδασκαλεία), όπως, τα τζαµιά Οσµάν Τσιαούς, Μεχµέτ Αγά, Βελή Πασά ή Τσικούρ τζαµί και Ασλάν Πασά. Οι τεκέδες ήταν θρησκευτικά ιδρύµατα, όπου ζούσαν οι ∆ερβίσες - παρόµοια µε τα χριστιανικά µοναστήρια. Τέσσερις τεκέδες υπήρχαν στα Γιάννινα: ο Τεκές των Μπεκτασί, ο Τεκές του Χατζή Βρενώζη στη θέση που προϋπήρχε ο ναός της Αγ. Τριάδας, ο Τεκές στη νότια είσοδο της Πόλης και ο τεκές στην υποσυνοικία Αηδόνα. Ο τελευταίος ιδρύθηκε από τον Αλή Πασά και καταστράφηκε από τον ίδιο το 1820-22. ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΑ Στους Εβραϊκούς Μαχαλάδες του Κάστρου και των γύρω συνοικιών υπήρχαν δύο Συναγωγές, η µια στη σηµερινή οδό Γιοσέφ-Ελιγιά (που δεν υπάρχει πια) και η άλλη µέσα στο Κάστρο, σήµερα στην οδό Ιουστινιανού, το "Εσω και µέσα Συν αγώγι". Η πρώτη υπήρχε µέχρι τη Γερµανική κατοχή, ενώ η δεύτερη σώζεται µέχρι σήµερα. ΜΑΧΑΛΑ∆ΕΣ Η πόλη ήταν διαιρηµένη σε Μαχαλάδες - συνοικίες, όπου κατοικούσαν ανάµικτες οµάδες πολιτών. Καθαρά χριστιανικές συνοικίες ήταν: "Γενί Μαχαλάς" και οι υποσυνοικίες "Καραβατιά", Αρχιµανδρειό", "Πλινθοκοπείο", "Καµάρες", "Τσιγαρά", "Οµέρ µπέϋ", "Μητρόπολη" και "Τσουκαλά". Η µεγαλύτερη συνοικία ήταν η "Μπαχράµ Πασά" η οποία περιλάµβανε και την αγορά. Υποσυνοικία της ήταν η "Σαράι µαχαλάς" ανάµικτη µε πληθυσµό Οθωµανών και Χριστιανών. Βρισκόταν στη βορεινή είσοδο της πόλης και στις δύο της πλευρές είχαν ανεγερθεί τα πιο αξιόλογα σπίτια των προκρίτων Χριστιανών. Η συνοικία "Βακούφι" δηµιουργήθηκε µετά την πυρκαγιά του 1869 και ήταν µεταξύ Μπαϊρακλί τζαµί και της παλιότερης συνοικίας του "Λειβαδιώτη". Η συνοικία Λιθαρίτσα, όπου µέχρι το 1962 υπήρχαν οι Στρατώνες που είχε χτίσει ο Ρασσήµ Πασάς το 1869, εκτεινόταν επί Αλή Πασά µέχρι το Πλινθοκοπείο, τον Τσικούρ Μαχαλά και την Αγία Μαρίνα.9. ΠΡΑΣΙΝΟ ΚΑΙ ΝΕΡΟ, (φυσικά στοιχεία µέσα στον Πόλη) ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΑ Ο επισκέπτης των Ιωαννίνων εντυπωσιαζόταν από την ανάµιξη των κοµψών µιναρέδων µε τα πανύψηλα κυπαρίσσια, την επιβλητική παρουσία της λίµνης και την µεγαλοπρέπεια των γύρω βουνών. Τα καλύτερα σπίτια περιβάλλοταν από κήπους µε πλατάνια, καστανιές και κυπαρίσσια. 8 9Φωτόπουλος: σ. 101 Σούλης: σ. 197,198,1995 / 32 Οι τόποι λατρείας τοποθετούνται απαραίτητα κοντά σε πηγαίο νερό, για την διενέργεια εξαγνισµών (αµπντέστ) γι’ αυτό και τα τζαµιά είναι συνδυασµένα µε τις βρύσες: το Μπαϊρακλί τζαµί µε την περίφηµη βρύση του Παζαριού και τη βρύση στις Κανιστρες (βλ. στο βιβλίο µου περιγραφή από 10 τον Κ. Φωτόπουλο) , το τζαµί της Κανλή Τσιεσµέ µε την οµώνυµη βρύση, η βρύση στην πλατεία του Ορφανοτροφείου του Γεωργίου Σταύρου κλπ. 11Η πόλη είχε 845 ιδιωτικά λουτρά , και αρκετά δηµόσια υπήρχαν µέσα στο Κάστρο, στην αγορά και στην περιοχή του "Ναµάς-Γκιάχ". Το 1902, ο Παν. Τζαµακλής σηµειώνει 41 πηγάδια µέσα στην 12 πόλη και την πορεία του λιµναίου νερού προς το νοσοκοµείο της Λούτσας . Στο Ναµάς- γκιάχ υπήρχε υδραγωγείο. Ισως εκεί νάταν το όριο της πόλης την εποχή της κατάκτησης. Οι φυτεµένοι υπαίθριοι χώροι ήταν πολύ δηµοφιλείς στην Οθωµανική πόλη. Αποτελούσαν µια έκφραση της προσήλωσης των Τούρκων στη φύση, κλίση που έχει τις ρίζες της στο νοµαδικό παρελθόν. Ο κήπος εξάλλου ήταν ο παράδεισος που υπόσχεται το Κοράνι. Είναι πολύ ενδιαφέρον πως τα δύο νοµαδικά στοιχεία πράσινο και νερό συνδιάζονται στα οθωµανικά νεκροταφεία Η ζωή συνεχίζεται µετά θάνατον µέσω της αθανασίας - η καλή ταφή προϋποθέτει ένα όµορφο τάφο (τουρµπές) µέσα σε πράσινο περιβάλλοντα χώρο, π.χ. ο Τουρµπές Ασλάν Πασά (Βλέπε Εικ. 9.1). Στην ακρόπολη του ∆ηµοτικού Μουσείου υπήρχαν αξιόλογοι τάφοι µέχρι τη γερµανική κατοχή. Τα περισσότερα τζαµιά πλαισιώνονταν από Νεκροταφεία (Μπαϊρακλί τζαµί, Ναµάς-Γκιάχ, Μεχµέτ Αγά, Λιαµ ή Μπαχράµ Πασά Τζαµί).10. ΕΝΑΣ ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΜΕΧΡΙ ΤΩΡΑ ΧΑΡΤΗΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ Η ανάγκη να καλύψω τα κενά που διαρκώς συναντούσα στην έρευνά µου, και το βιβλίο του 13 Maurice Cerasi, La Citta del Levante µε οδήγησαν να επισκεφθώ τη Bibliotheque Nationale στο Παρίσι και να ερευνήσω τα αρχεία της. ∆ύο χάρτες σε κλίµακα 1:9.000 και 1:30.000 (πρβλ. υπότιτλο εικ. 10.1, 10.2) για την πόλη των Ιωαννίνων και το Νησί, ανέκδοτοι µέχρι σήµερα, σχεδιασµένοι από τον γάλλο γεωγράφο Barbie du Bocage στις αρχές του 19ου αιώνα, και επί πλέον µια ιδιαίτερη γνώση για την τοπογραφία της ευρύτερης περιοχής των Ιωαννίνων, ήταν ο καρπός της έρευνάς µου. Ο µεγάλος χάρτης (υπό στοιχεία Ge. F. 14472), διαστάσεων 0,50 x 0,70 µ., είναι σχεδιασµένος σε χοντρό χαρτόνι, µε µαύρο, πράσινο και κόκκινο µολύβι και έχει ένδειξη κλίµακας σε γαλλικές 14 οργυιές . (Βλέπε Εικ. 10.1). Ο µικρός χάρτης (Ge. F. 13254) αποτελεί σµίκρυνση του προηγουµένου και περιλαµβάνει ολόκληρη τη γύρω περιφέρεια της πόλης µαζύ µε το περιµετρικό οχυρωµατικό έργου του Αλή, "Χαντάκι του Βενετσιάνου" (Βλέπε Εικ. 10.2). Η κλίµακα του πρωτοτύπου κρίνουµε προσωπικά ότι είναι 1:48.000, αντί 1:30.000 που αναγράφεται στο ∆ελτίο της Bibliotheque Nationale (D.CP.)1011 11. 13 14Σαλαµάγκας, Ιστοριοδιφικά, (ο αη-Γιάννης της Μπουνίλας), σ. 86,87,89 και Φωτόπουλος, (ύστερα από ιδιαίτερο σκίτσο και περιγραφή, για τα οποία τον ευχαριστώ θερµά). Στον ίδιο οφείλονται και οι παρακάτω πληροφορίες : Όι Μάκηνες για το σιδέρωµα των φεσιων, ήταν κουτιά απο λαµαρίνα. Στην επάνω επιφάνεια ήταν στηµένα τα καλούπια των φεσιών (ένα αρσενικό και ένα θηλυκό) µε λαβές δύο στα πλάγια. Εβαζαν το φέσι πάνω στο ζεστό καλούπι, ράντιζαν µε νερό το φέσι, το εφάρµοζαν στο καλουπι και απο πάνω εφάρµοζαν το άλλο καλούπι. Με τις χειρολαβές το περιέστρεφαν µερικες φορές {ζεστό κι αυτό) αφού προηγούµενα έβγαζαν την φούντα. Εννοείται, στο εσωτερικό, στα λαµαρινένια κουτιά - κατάλληλα διασκευασµένα - έβαζαν κάρβουνα αναµµένα, που ζέσταιναν τα καλούπια. Και ύστερα οι χωριάτες που σιδέρωναν κάθε Σάββατο τα φέσια των µελών των οικογενειών τους, καβάλα στα γαϊδουράκια φορτωµένα µε τα ψώνια, πράσσα-λαδερά, τροβάδες και να φορούν τα φέσια το ένα πάνω στο άλλο στο κεφάλι τους για να µην τσαλακώνονται. Κι ήταν να γελάς µε τον πύργο των φεσιών αλλεπαλλήλως τοποθετηµένων!... Οι χωρικοί φορούσαν όλοι άσπρο φέσι, οι της πόλης κόκκινο. Και έτσι σώα και αβλαβή όλα τα φέσια της οικογένειας τήγαιναν στα χωριά !!". Σούλης : σ. 200 Ντάτση : σ. 103 Cerasi: Maurice Cerasi, La citta’del levate civilta urbana e architettura soto gli onomani nei seooli XVIIl XIX. εκδ. jaca book, Milano 1988. Στην εικόνα 10.1 φαίνεται η αναγραφή Toises de Francs (παλιά µονάδα µέτρησης, αντιστοιχεί σε 1.949 µ, σχεδόν 2 µέτρα)6 / 32 11. ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΟ∆ΟΜΙΚΟΥ ΙΣΤΟΥ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ 1820 - 1822 (Για τους αριθµούς που αναφέρονται στην ανάλυση που ακολουθεί µε τα σύµβολα βλ. χ. σ., παραπέµπω στην ανασχεδίαση του χάρτη του Barbie du Bocage, ο οποίος συνοδεύει την έρευνα, Εικ. 11.1, 11.2, 11.3). Η συγκρότηση της πόλης του 1800 είναι απόλυτα εµφανής στο χάρτη, όπου αναγράφονται και οι βασικές συνδέσεις της µε τη γύρω αγροτική περιφέρεια. Ο γνωστός άξονας µε κατεύθυνση από τα βορειοδυτικά προς τα νοτιοδυτικά υπήρχε από τότε ως κύρια οδική αρτηρία της πόλης - ασφαλώς όµως µε διαφορετική οδική χάραξη από τη σηµερινή. Περνούσε µέσα από την καρδιά του Παζαριού (βλ. χ. σ. 33) και λίγο πριν από το αντίκρυσµα του λόφου Λιθαρίτσα και, ενώ ήταν ακόµα µέσα στο παζάρι, διχαζόταν σε δύο δρόµους. Ο αριστερός (καθώς κατεβαίνουµε από βόρεια προς νότια) ακολουθούσε προς τα ανατολικά τη µορφολογία του λόφου "Λιθαρίτσα" και κατεβαίνοντας προς τη λίµνη τον περιτριγύριζε, άφηνε δεξιά του το Σεράϊ του Βελή Πασά (βλ. χ. σ. 44), περνούσε από την Αγία Μαρίνα (βλ. χ. σ. 49) και το Πλινθοκοπείο (βλ. χ. σ. 50) έφθανε στο Τζαµί της Καλού Τσεσµέ (βλ. χ. σ. 56) και µέσω της Πύλης της Μπουνίλας ή της Καλό-Τσεσµέ (βλ. χ. σ. 66) οδηγούσε έξω από την πόλη. Ο δεξιός δρόµος είχε νότια κατεύθυνση και οδηγούσε προς την κυρία είσοδο του Φρουρίου "Λιθαρίτσα", επάνω στο οποίο ήταν χτισµένο το Σεράϊ του Αλή Πασά (βλ. χ. σ. 41 και 42). Ο δρόµος στη συνέχεια περνούσε από το Σεράϊ του Μουχτάρ Πασά (βλ. χ. σ. 47), για να κατευθυνθεί µέσω των τουρκικών Νεκροταφείων (βλ. χ. σ. 19) του Ναµάς-Γκιάχ προς τον ∆ρόµο της Λούτσας (βλ. χ. σ. 95) ή το Πλινθοκοπείο (βλ. χ. σ. 50). Από εδώ έφτανε κανείς στην Καλούτσιανη ή συνέχιζε νοτιότερα προς το δρόµο της Μεγάλης Λούτσας (βλ. χ. σ. 60). Βορειοανατολικά, η πόλη έφθανε έως τη µεγάλη τάφρο (Βλέπε ELK. 11.2), γεµάτη µε τα νερά της Λίµνης (βλ. χ. σ. 67 και 73). Η τάφρος χώριζε τη χερσόνησο από την υπόλοιπη πόλη και διακοπτόταν από δύο γέφυρες (βλ. χ. σ. 65) για την επικοινωνία του Κάστρου. Στο µεταξύ των δύο γεφυρών τµήµα, δηλαδή στο Κουρµανειό, ο Barbie du Bocage σηµειώνει στο χάρτη του την ένδειξη "ΒΑΛΤΟΣ" (βλ. χ. σ. 97). Ο χάρτης απεικονίζει την πολεοδοµική ανάπτυξη των Ιωαννίνων και συγχρόνως παρέχει τη δυνατότητα µελέτης της γενικότερης ζωής της πόλης µέσα από την ανάγνωση των πληροφοριών και σχολίων που δίδονται από τις σηµειώσεις που υπάρχουν επάνω σ’αυτόν. Το όνοµα του Αλή Πασά, των γιών του Μουχτάρ και Βελή όπως και κτίρια - εγκαταστάσεις που έχουν σχέση µ’ αυτούς κυριαρχούν στο χάρτη αυτόν των αρχών του 19ου αιώνα. Και είναι πολύ φυσικό, αφού ο Αλής κυβέρνησε το Πασαλίκι των Ιωαννίνων για 33 χρόνια και το ανέδειξε ουσιαστικά σε ανεξάρτητο κράτος µέσα στην οθωµανική αυτοκρατορία. Τα Γιάννινα, επί Αλή, ήταν µια πολιτεία 40.000 κατοίκων µε πολλούς µορφωµένους Ελλληνες που παρακολουθούσαν τις εξελίξεις στην Ευρώπη. Στο χάρτη δεν αναφέρονται όλες οι γνωστές συνοικίες της Πόλης. Σηµειώνονται ιδιαίτερα µόνο ορισµένες συνοικίες, όπως η Καλούτσιανη που εδώ ονοµάζεται Καλό Τσεσµέ (βλ. χ. σ. 57), το Πλινθοκοπείο (βλ. χ. σ. 50), η Εβραϊκή στο Παζάρι (βλ. χ. σ. 34), η Εβραϊκή µέσα στο Κάστρο (βλ. χ. σ. 76) και µια συνοικία που δεν παρουσιάζεται µέχρι τώρα µε αυτό το όνοµα: "Η Συνοικία των απελευθερωµένων νέγρων" (Quartier des negres affranchis) (βλ. χ. σ. 53) µε την οποία ασφαλώς θα εννοεί τη συνοικία "γύφτικα". Με µικρά τετράγωνα σχήµατα συµβολίζονται ορισµένα τζαµιά της πόλης και δύο οθωµανικά λατρευτικά ιδρύµατα Τεκέδες, στη βορεινή είσοδο της πόλης (βλ. χ. σ. 26) και στην µεσηµβρινή (βλ. χ. σ. 71). Με ορθογώνια, συµβολίζονται 5 εκκλησίες: Η µητρόπολη (βλ. χ. σ. 37), η Αγία Μαρίνα (βλ. χ. σ. 49), ο Αγιος Νικόλαος (βλ. χ. σ. 35), η Αγία Αικατερίνη (βλ. χ. σ. 20) και ο Αγιος Νικόλαος (των Κοπάνων) (βλ. χ. σ. 4). Με απλά γεωµετρικά ορθογώνια συµβολίζονται τα άλλα κτίρια που έκρινε ότι έπρεπε να ξεχωρίσει ο Barbie du Bocage. Τα οθωµανικά νεκροταφεία κυριαρχούν στην εικόνα της πόλης και συµπληρώνουν τις ιστορικές περιγραφές που γνωρίζουµε (βλ. χ. σ. 19).7 / 32 Αναφορές για τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις της εποχής σηµειώνονται κοντά στον Μιλιέτ Μπαχτσέ ("Κάτω Μπαχτσέ" όπως γράφει ο B.d.B, βλ. χ. σ. 14) µε τη λέξη Caserne (* Στρατώνας). Ισως να 15 ήταν εδώ λοιπόν ο στρατώνας που είχε χτιστεί το 1839 και µέχρι τώρα αγνοούσαµε τη θέση του! Κάηκε λίγο πριν το 1869 (πληροφ. Σαλαµάγκα) και αντ’αυτού χτίστηκε ο καινούργιος στα Λιθαρίτσα το 1869. Στη δυτική και στη νότια γωνία του Κάστρου αναγράφεται η λέξη Bastion = Προµαχώνας (βλ. χ. σ. 74). Για το Πυροβολείο θα αναφερθούµε ιδιαίτερα παρακάτω. Στοιχεία της κοινωνικής µέριµνας της εποχής παρουσιάζονται στο χάρτη µέσω των σηµειώσεων Ελληνικό Νοσοκοµείο (βλ. χ. σ. 18); Μενδρεσές (βλ. χ. σ. 25), Κολλέγιο Ελληνικό και Βιβλιοθήκη (βλ. χ. σ. 29), ακόµα, δηλωτικό των διπλωµατικών σχέσεων αποτελεί η σηµείωση Αγγλικό Προξενείο (βλ. χ. σ. 24). Η ∆ικαιοσύνη αποδίδεται από το ∆ικαστήριο (βλ. χ. σ. 31) και στις Φυλακές που σηµειώνονται αφ’ενός µέσα στο Κάστρο (βλ. χ. σ. 75) και εφ’ ετέρου στη νοτιοδυτική κεντρική παρυφή της πόλης Γυναικείες Φυλακές (βλ. χ. σ. 30). ∆ύο από τα τζαµιά τα υπ’ αριθµ. 22 και 52 βρίσκονται µέσα σε νεκροταφεία, ενώ είναι περίεργο, γιατί δεν σηµειώνεται ο συνολικός αριθµός των τζαµιών, που όπως ξέρουµε ήταν 17. (Στο χάρτη σηµειώνονται µόνο 9). Τρία Τζαµιά (τα υπ’ αριθµ. 21,22,23) σηµειώνονται στο Β.∆. άκρο της πόλης κοντά στην Αγ. Αικατερίνή, τέσσερα Τζαµιά (τα υπ’ αριθµ. 52,54,55,56) στις περιοχές Καλούτσιανη - Λούτσα και δύο µέσα στο Κάστρο, τα υπ’ αριθµ. 71 και 86 (το τζαµί του Ασλάν Πασά και το Φετιχιέ Τζαµί). Σηµειώνονται εκτάσεις για καλλιέργειες (βλ. χ. σ. 5) στα βορειοδυτικά και νοτιοδυτικά τµήµατα της πόλης, λαχανόκηποι στις παραλίµνιες νοτιοανατολικές περιοχές (βλ. χ. σ. 54) και λατοµεία (βλ. χ. σ. 910) (Carriere a vu jointure la pierre pour batir). Τελωνεία (βλ. χ. σ. 59) σηµειώνονται στην είσοδο της πόλης από τα νότια και στο δρόµο της Μεγάλης Λούτσας (βλ. χ. σ. 60) προς την Περίβλεπτο (βλ. χ. σ. 62). Το Γραφείο Τελωνείων (βλ. χ. σ. 32) εφάπτεται στο νοτιοδυτικό µέρος του Παζαριού. Στην περιοχή της Καλούτσιανης κοντά στην ονοµαζόµενη Είσοδο της Μπουνίλας και στην τάφρο του Βενετσιάνου (βλ. χ. σ. 66 και 64) σηµειώνεται Κιόσκι µε πλατάνια (βλ. χ. σ. 58), ενώ λίγο νοτιότερα υπάρχει Ταχυδροµείο και Κινέζικο Περίπτερο (βλ. χ. σ. 68 καιο 69 αντίστοιχα). Το σχήµα του Παζαριού που συµβολίζεται ιδιαίτερα στον χάρτη µε εστιγµένη γραµµή ......... 16 ανταποκρίνεται πλήρως στις περιγραφές που γνωρίζουµε από ιστορικές µαρτυρίες. Ο Η. Holland οµιλεί για 10 ή 12 δρόµους που τέµνουν ο ένας τον άλλο σε ακανόνιστες γωνίες, πολύ στενούς και σκοτεινούς (Βλέπε εικ. 11.3). Πράγµατι, εάν εξετάσουµε αυτήν καθ’ εαυτή την περιοχή του Παζαριού όπως είναι σχεδιασµένη στο χάρτη (βλ. απόσπασµα σχεδίου) µπορούµε να µετρήσουµε αυτούς τους δρόµους και να επαληθεύσουµε όχι µόνον τον αριθµό που αναφέρει ο Holland αλλά και αυτά που παρατηρεί ο 17 Σαλαµάγκας . ∆ηλαδή, τον κυκλόσχηµο χώρο του Παζαριού και τις δύο κεντρικές του εισόδους, οι οποίες πρέπει να ήταν στις θέσεις 1 και 2 του σχεδίου που αναφέρεται στο Παζάρι. Η µία, δηλαδή, στο Κριθαροπάζαρο στην περιοχή Αγίου Νικολάου και η άλλη στο σταυροδρόµι του σηµερινού ψωµάδικου Καµάρα (βλ. σηµεία 128 και 126 στο σχέδιο 1). Η θέση αυτή των εισόδων του 18 Παζαριού αναφέρεται και από τον Φωτόπουλο . Στο χάρτη του Barbie du Bocage εντοπίστηκαν Εστίες - σταθερά σηµεία που παρέµειναν ίδιες και στις δύο εποχές της Πόλης. Οι τρεις αυτές Εστίες - σταθερά σηµεία, είναι οι παρακάτω: α) το τζαµί της Κανλή-Τσιεσµέ β) ο τεκές των Μπεκτασί, γνωστός και ως τεκές του Μουχτάρ πασά, βρίσκεται στο χάρτη του Barbie du Bocage σε απόσταση 1.850 µ. από το τζαµί της Καλούτσιανης. Εάν µετρηθεί η ίδια απόσταση στο χάρτη των αρχών του 20ου αιώνα, είναι σχεδόν η ίδια γ) η δεξαµενή του Αλή Πασά που βρίσκεται στη θέση που µας είναι γνωστή από τον χάρτη του Π. 19 Τζαµακλή το 1902 .15 16 17 18 19Σαλαµάγκας, Ιστοριοδιφικά : Καθώς χάραζε η λευτεριά, σ. 18 Holland : σ. 109Σαλαµάγκας, Ιστοριοδιφικά : Καθώς χάραζε η λευτεριά, σ. 33. Φωτόπουλος, σ. 65 Ντάτση: σ. 91-1008 / 32 Εάν πάρουµε τους δύο χάρτες που συντάχθηκαν για την διατριβή του συγγραφέα (βλ. Το Κάστρο. 20 Συµβολή στην Πολεοδοµική Ιστορία των Ιωαννίνων) , τους βάλλουµε τον ένα επάνω στον άλλο και προσπαθήσουµε να συµπέσουν τα τρία σταθερά σηµεία που προαναφέραµε, (δηλαδή το Τζαµί της Καλούτσιανης, η ∆εξαµενή του Αλή Πασά και ο Τεκές των Μπεκτασί), παρατηρούµε ότι και οι περιοχές των Νεκροταφείων έχουν σχετική ταύτιση. 21Το ότι λοιπόν οι θέσεις των νεκροταφείων των Ιωαννίνων το 1820 και το 1900 σχεδόν συµπίπτουν, αποτελεί µία επί πλέον απόδειξη - διαπίστωση, που έρχεται να ενισχύσει την άποψη ότι ο Barbie du Bocage έχει εκπονήσει ένα χάρτη πολύ σηµαντικό για την τοπογραφία της πόλης πριν από το 1820, µε ιδιαίτερη σχεδιογραφική επιδεξιότητα και ακρίβεια - εάν ληφθεί υπόψη ο τρόπος µέτρησης, αποτύπωσης και το είδος των οργάνων που είχε ένας χαρτογράφος εκείνης της εποχής. Οι σηµειώσεις και τα λοιπά σχόλια, που περιλαµβάνει στη σχεδίασή του, δείχνουν σχολαστική εξέταση των τοπικών συνθηκών διαβίωσης των κατοίκων των Ιωαννίνων, τις οικονοµικές δραστηριότητες της πόλης και τη δικαιοπολιτιστική οργάνωση της κοινωνίας της. Τέλος συγκρίθηκαν οι αποστάσεις ανάµεσα σε ορισµένα µνηµεία, που γνωρίζουµε ότι υπήρχαν εκείνη την εποχή, και στους δύο χάρτες (τον πριν από το 1820 και στον άλλον των αρχών του 20ου αιώνα), µε τα παρακάτω αποτελέσµατα: α) απόσταση Φετιχιέ Τζαµί - Ασλάν Πασά τζαµί και στους δύο χάρτες περίπου 425 µ. β) εβραϊκή Συναγωγή (µέσα στο Κάστρο) - Ασλάν Πασά Τζαµί και στους δύο χάρτες περίπου 330 µ. γ) εβραϊκή Συναγωγή - Φετιχιέ Τζαµί και στους δύο χάρτες περίπου 500 µ. δ) το "Χαντάκι του Βενετσιόνου"που από τον Λαµπρίδη αναφέρεται ότι ήταν 5 22 µίλια , γραφικά στο υπ’ αριθµ. 7 σχέδιο βρέθηκε 4,2 µίλια (πρέπει όµως να ληφθεί υπόψη η µεγάλη µεγέθυνση που έχει γίνει από το πρωτότυπο, που είναι σχεδιασµένο σε πολύ µικρή κλίµακα), ε) η απόσταση Λιθαρίτσα - Φετιχιέ είναι περίπου 550 µ. όση αναφέρεται και από τους Λαµπρίδη και Αραβαντινό. Οµως εκτός των παραπάνω συµπτώσεων, επισηµάνθηκαν ορισµένες διαφορές σε χαρακτηριστικά σηµεία της πόλης. Ο Barbie du Bocage δεν κατάφερε να αποδώσει σωστά ορισµένες αποστάσεις, ιδιαίτερα όταν µεσολαβούσαν εµπόδια όπως ο πυκνός και σκοτεινός πυρήνας του Παζαριού (βλ. χ. σ. 33). ∆ηλαδή, αν φανταστούµε κάποιον άξονα να αρχίζει από την κεντρική πύλη του Κάστρου µε κατεύθυνση προς την περιοχή των Λατοµείων (βλ. χ. σ. 91), παρατηρούµε ότι το εύρος της πόλης που κόβεται από τον άξονα αυτόν έχει λανθασµένη σχεδίαση. Είναι πολύ πιο στενό από την πραγµατικότητα, µε συνέπεια το Κάστρο και η τάφρος του να ακολουθούν λανθασµένη τοποθέτηση στο όλο σχέδιο και να έχουν προωθηθεί προς τα νοτιοδυτικά, ενώ θα έπρεπε να βρίσκονται σε πολύ πιο µεγάλη εκ διαµέτρου αντίθετη βορειοανατολική απόσταση. Η απουσία του ακριβούς αριθµού των Τζαµιών από το χάρτη πιστεύω ότι οφείλεται στο βασικό λάθος σχεδίασης που εντοπίζεται στο κεντρικό τµήµα της πόλης. Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι ο B.d.B. κατάλαβε την "αδυναµία" του σχεδίου του λίγο αργά και για να αποφύγει πιο χτυπητές διαφορές, οι οποίες ασφαλώς θα συνέβαιναν στην περίπτωση που ανέφερε και Τζαµιά, προτίµησε να µην τα συµβολίσει. Στα Γιάννινα είναι γνωστό ότι η λίµνη ειχε διάφορα καναλια ('αυλάκια·' όπως τα λένε οι ντόπιοι), που εισχωρούσαν στην ξηρά. Ο χάρτης πολύ παραστατικά δείχνει τρία απ' αυτά σε ισάριθµα κεντρικά σηµεία της πόλης. Το πρώτο βρισκόταν στην περιοχή της συνοικίας Πλάτωνας. Το δεύτερο κοντά στην Αγία Μαρίνα και απέναντι από το Τζαµί της Καλού Τσεσµέ (βλ. σ. 56). Το τρίτο στη θέση της Πόρτας της Μπουνίλας ή της Καλού Τσεσµέ, συµπίπτει µε την π ριφερειακή εξωτερική τάφρο της πόλης γνωστή ως "χανδάκι του Βε/ετσιάνου". Το πλάτος του πρώτου καναλιού (βλ. χ. σ. 28) ήταν γύρω στα 20 µ., όπως προκύπτει από το χάρτη και σ’ αυτό έβλεπε η κατοικία το Σταύρου Ιωάννου, έµπιστου τραπεζίτη, οικονοµικού συµβούλου και εισαγωγέα του Αλή Πασά.2021 22Κανετακης Γιάννης, Το Κάστρο. Συµβολή στην Πολεοδοµική ιστορία των Ιωαννίνων. ∆ιδακτορική ∆ιατριβή, Τοµέας Χωροταξίας Ε.Μ.Π., Αθήνα 1991. Λαµπρίδης : σ. 22, 24 και Holland: σ. 96 και 110 21 Λαµπρίδης : σ. 24, 259 / 32 23Ο καθηγητής X. Μπούρας στη µελέτη του για το αρχοντικό του Σταύρου Ιωάννου , έκανε την παρατήρηση ότι "∆υστυχώς δεν έχει ως τώρα µελετηθεί συστηµατικά η τοπογραφία των Ιωαννίνων των χρόνων του Αλή Πασά έτσι ώστε να µπορεί κανείς να κάνει περισσότερους συσχετισµούς αναφορικά µε το αρχοντικό και µόνο µια ασαφής ένδειξη προερχόµενη από την αλληλογραφία του ιδιοκτήτη του έρχεται να το συνδέσει µε το άγνωστο άλλωστε σοκάκι που πηγαίνει στου Μιχάλη τ’ αυλάκι ...". Η εύστοχη παρατήρηση και η υπόδειξη του κ. Μπούρα µε οδήγησαν να ερευνήσω το Ηπειρωτικό 24 Αρχείο του Σταύρου Ιωάννου και να βρω γράµµα του Αλή Πασά προς τον Μετζέ Αµπάζη (αστυνοµικό διευθυντή) στο οποίο αναφέρεται το σοκάκι που πήγαινε στου "Μιχάλη τ’ αυλάκι" σιµά στο σπίτι του Σταύρου Ιωάννου. Με το χάρτη του Barbie du Bocage το σοκάκι αυτό παύει πια να είναι άγνωστο: α) αναφέρεται µε την ίδια λέξη Ruelle (= σοκάκι) β) "πηγαίνει στου Μιχάλη τ’ αυλάκι" (στο χάρτη αναφέρεται ως canal navigable) γ) ήταν ένας µικρός κάθετος στη σηµερινή Ελευθερίου Βενιζέλου, πρώην Ανεξαρτησίας, και ουσιαστικά αδιέξοδος δρόµος που σταµατούσε στο Πλωτό Κανάλι (Canale navigable). Το "αυλάκι" αυτό συνόρευε µε τον κήπο του σπιτιού του Σταύρου Ιωάννου(βλ. χ. σ. 27) και για κάποιο λόγο είχε ονοµαστεί "του Μιχάλη τ’ αυλάκι". Τα παραπάνω, µαζί µε την παραδοχή ότι το ορφανοτροφείο του Γεωργίου Σταύρου έχει χτιστεί στη 25 θέση που προϋπήρχε το σπίτι του Σταύρου Ιωάννου (βλέπε Λαµπρίδη, Μπούρα) , µε οδηγούν στη διαπίστωση ότι η δυτική άκρη του Κάστρου, που στο Χάρτη του Barbie αντικρύζει του "Μιχάλη τ’ αυλάκι", έφτανε το έτος 1800 σε απόσταση 250 - 300 µ. από το ορφανοτροφείο του Γεωργίου Σταύρου.12. ΦΡΟΥΡΙΟ ΛΙΘΑΡΙΤΣΑ Ο τρόπος σχεδίασης του Φρουρίου Λιθαρίτσα (βλ. χ. σ. 42), η θέση του ως προς το Κάστρο, το τεράστιο µέγεθος του φρουρίου - που για πρώτη φορά το αντιλαµβανόµαστε - µαζί µε άλλες πληροφορίες που προέρχονται από γραπτές περιγραφές µας οδηγούν στη βεβαιότητα ότι τα βραχώδη υψώµατα Λιθαρίτσα - µε την κατάλληλη οχύρωση που γνωρίζουµε ότι είχαν προορίζονταν να ανακόπτουν την προσπέλαση όποιου είχε την επιθυµία να επιτεθεί στο Κάστρο ή να αποτελούν µόνιµη απειλή, εάν επρόκειτο να επιχειρηθεί πολιορκία του Κάστρου. Τα Λιθαρίτσα επικοινωνούσαν µε το Κάστρο της Λίµνης µέσω σκεπαστού δρόµου µε σκαλοπάτια (Chemin couvert en escaiier). Μήπως ήταν η "Κούλια", το Πυροβολείο (βλ. χ.σ. 40) που αναγράφεται στο χάρτη του Barbie du Bocage ; θα έλεγα µε βεβαιότητα ναι, γιατί η θέση της είναι πράγµατι καίρια µεταξύ των δύο φρουρίων, όπως αναφέρεται σε πολλά κείµενα, δίπλα στη λίµνη και σχεδόν κεντροβαρικά ως προς 26 την πόλη των Ιωαννίνων. Οµως υπάρχει η µαρτυρία του Ψαλίδα το 1821 που λέει ότι ο Αλής "πέρυσι έχτισε µία κούλια", δηλαδή το 1820. Επειδή όµως έχουµε δεχθεί ότι ο χάρτης έχει συνταχθεί πριν από τις επεµβάσεις του Αλή στο Κάστρο, δηλαδή πριν από το 1815, δεν είναι δυνατό ο Barbie du Bocage να συµβόλισε τότε την Κούλια που ο Ψαλίδας γράφει το 1821 ότι ο Αλής έχτισε "πέρυσι". Οµως η πληροφορία του Πυρσινέλλα ότι η Κούλια και οι λοιπές οχυρώσεις 27 προϋπήρχαν του Αλή µε κάνουν να υποθέσω ότι ίσως πρόκειται για την ίδια Κούλια την οποία ανακαίνισε ή ξανάχτισε ο Αλής Πασάς το 1820 (το ίδιο έκανε και για το Κάστρο... "το ξανάχτισε"). Επισηµαίνεται η διαφορά του τότε ρυµοτοµικού σχεδίου της πόλης στην περιοχή της Μητρόπολης. Στο χάρτη του Barbie, ο δρόµος της Μητρόπολης συνορεύει ακριβώς µε το κανάλι του Κάστρου του 1807, η εκκλησία της Μητρόπολης συµβολίζεται µε το όνοµά της (βλ. χ. σ. 37) και λίγο νοτιότερα σηµειώνεται η λέξη "γέφυρα", στο σηµείο ακριβώς που οδηγεί ο σκεπαστός δρόµος µε σκαλοπάτια και µέσω του οποίου υπήρξε σύνδεση των δύο Φρουρίων (του chateau du Lac και του Forteresse de Litharitsa όπως σηµειώνει ο Barbie du Bocage).23 24 25Μπούρας: σ. 57 Κανετάκης Γιάννης, όπως η
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.