Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Κυριακή, 23 Φεβρουαρίου 2020

Το έναυσμα για την παρουσίαση του άρθρου αυτού δημιουργήθηκε από την υποσημείωση της 3ης σελίδας του κειμένου Η μέτρηση του Ισημερινού από τον Ερατοσθένη , που αναρτήθηκε στο www.e-archimedes.gr , και αφορά την πατρότητα της θεωρίας του ηλιοκεντρικού συστήματος, η οποία αποτελεί το θεμελιώδες δεδομένο της επιστήμης του ουρανού.

Αρίσταρχος ο Σάµιος ή Κοπέρνικος; Θ. Γ. Βουδικλάρης Πολιτικός ΜηχανικόςΤο έναυσµα για την παρουσίαση του άρθρου που ακολουθεί δηµιουργήθηκε από την υποσηµείωση της 3ης σελίδας του κειµένου "Η µέτρηση του Ισηµερινού από τον Ερατοσθένη", που αναρτήθηκε στο www.e-archimedes.gr, και αφορά την πατρότητα της θεωρίας του ηλιοκεντρικού συστήµατος, η οποία αποτελεί το θεµελιώδες δεδοµένο της επιστήµης του ουρανού. Οι απορίες για τον τρόπο που γεννήθηκε, τα υλικά, το µέγεθος και τον τρόπο λειτουργίας του κόσµου γεννήθηκαν από τότε που άρχισε ο άνθρωπος να σκέπτεται. Εξ αρχής προσπάθησε να δώσει ερµηνείες, πράγµα που δεν ήταν καθόλου εύκολο, µερικές τις αναζητούµε ακόµα. Οι ερµηνείες που έδωσε ήταν εξαιρετικά απλοϊκές και γρήγορα συνδέθηκαν µε τη θρησκεία και τη θρησκευτική µυθολογία. Υπήρχε ένα Ον (ή περισσότερα), πολύ ισχυρότερα από αυτόν, που του έδιναν εντολές και καθόριζαν την τύχη του κόσµου. Ενός κόσµου που, ο ίδιος, τον προσδιόριζε σύµφωνα µε τις αισθήσεις και τις παραστάσεις του, τη φύση, τη θάλασσα, τον ουρανό, τον αέρα, και προφανώς τις µεταβολές που παρατηρούσε στο περιβάλλον του, αλλά και την περιοδικότητα των µεταβολών. Ένα από τα µεγάλα ερωτηµατικά αφορούσε το σχήµα της γης, τη θέση της στο διάστηµα και τις σχέσεις της µε τον ήλιο, τους πλανήτες και τα άλλα αστέρια. Όσο προόδευε η σκέψη του, άρχισε να συνδυάζει τα στοιχεία του κόσµου µε τις µεταβολές και να πλησιάζει περισσότερο την αλήθεια, αναζητώντας εξηγήσεις, χωρίς να αποφεύγει τις παλινδροµήσεις σωστού - λάθους. Αυτή η πρόοδος γινόταν µε βραδύ ρυθµό, διαφορετικό από λαό σε λαό και από εποχή σε εποχή. Ρυθµό που επιταχυνόταν από τις σχέσεις που αναπτύσσονταν µεταξύ των λαών και τις παρατηρήσεις που αντήλλασαν. Αλλά και επιβραδυνόταν από την κρατούσα γενική αντίληψη (που δεν ήταν εύκολο να αγνοηθεί) και, όχι σπάνια, από θρησκευτικές προκαταλήψεις. Πολύ σηµαντική µερίδα στην εξέλιξη της συνεχούς προόδου έχουν οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι και αστρονόµοι. Η παρακολούθηση των θεωριών που αναπτύχθηκαν και των απόψεων που διατυπώθηκαν είναι πολύ µεγάλη, πολυποίκιλη και ενδιαφέρουσα, αλλά ξεφεύγει από τους στόχους του παρόντος άρθρου. Θα γίνει µόνο µια στοιχειώδης, υποµνηστική, επιγραµµατική αναφορά στα "κοµβικά" σηµεία, για την εισαγωγή στο πνεύµα του κειµένου.1/6 ∆εν είναι παράξενο, που η πρώτη αντίληψη για τη µορφή της γης ήταν ότι είναι επίπεδη, ένας δίσκος. Την εποχή του Οµήρου, περί το 900 π.Χ., υπήρχε η αντίληψη ότι ο δίσκος περιβαλλόταν από τον Ωκεανό και στηριζόταν από 4 ελέφαντες, που πατούσαν πάνω σε µια µεγάλη χελώνα, χωρίς να διευκρινίζεται πού πατούσε η χελώνα. Ο πρώτος από τους ερευνητές που αναφέρεται ότι πίστευε στην επιπεδότητα της γης, που επιπλέει στον Ωκεανό και καλύπτεται από τον ουρανό, στον οποίο κινείται ο ήλιος και η Σελήνη, ήταν ο Θαλής ο Μιλήσιος, ένα φωτεινό µυαλό, που προέβλεψε µια έκλειψη Ηλίου το 585 π.Χ. Φαίνεται ότι ο Πυθαγόρας είναι ο πρώτος που πίστεψε ότι η γη είναι σφαιρική, θεωρούσε πάντως ότι βρίσκεται στο κέντρο του κόσµου, ο οποίος γυρίζει γύρω απ' αυτήν. Η Πυθαγόρειος σχολή (Ηρακλείδης, Εύδοξος, Κάλλιπος κλπ.) θεωρούσε το "πυρ" ως την αρχή του κόσµου, και ότι το "πυρ" βρίσκεται στο κέντρο του κόσµου. Ο Παρµενίδης ο Ελεάτης πίστευε ότι η γη είναι µια σφαίρα που επιπλέει ακίνητη στο διάστηµα. Γη και Σελήνη φωτίζονται από τον Ήλιο. Ο Πλάτωνας είχε διατυπώσει τη θεωρία των οµοκέντρων σφαιρών, για την κίνηση των πλανητών και των αστεριών. Στη σφαιρικότητα της γης πίστευε και ο Αριστοτέλης, "σχήµα έχει σφαιροειδές, αναγκαίον αυτήν". Ο Αναξίµανδρος ο Μιλήσιος πίστευε ότι ο ουρανός είναι µια σφαίρα και η γη είναι ένας κύλινδρος, µε διάµετρο τριπλάσια του ύψους, που αιωρείται στο διάστηµα Ο Εµπεδοκλής θεωρούσε ότι "την γην είναι µετέωρον". Όλοι αυτού ήταν οπαδοί του γεωκεντρικού συστήµατος, θεωρούσαν ότι η γη είναι το κέντρο του κόσµου και ότι ο ήλιος και οι πλανήτες περιφέρονται γύρω από αυτήν. Μερικοί θεωρούσαν τη γη ακίνητη και άλλοι δεχόντουσαν την περιστροφή της περί άξονα, αλλά όχι µετακίνηση, περιφορά. Το γιγαντιαίο βήµα στην αστρονοµική σκέψη το έκανε ο Αρίσταρχος ο Σάµιος. ο οποίος δίδαξε ότι ο ήλιος βρίσκεται στο κέντρο του πλανητικού µας συστήµατος και γύρω από αυτόν περιστρέφονται η γη και οι λοιποί πλανήτες. Είναι ο πατέρας του ηλιοκεντρικού συστήµατος, µπορεί να θεωρηθεί ως ένας από τους µεγαλύτερους θεωρητικούς αστρονόµους όλων των αιώνων. Είναι αλήθεια ότι και πριν από τον Αρίσταρχο είχαν διατυπωθεί, από Έλληνες αστρονόµους και φιλισόφους, παρόµοιες (αρχικές) σκέψεις, πολύ παληά από τους Ορφικούς, τον Αναξίµανδρο, κυρίως τον Πυθαγόρειο Φιλόλαο, τον Πλάτωνα περί τα τέλη του βίου του, τον Αρχέλαο.2/6 ∆εν έχει διασωθεί µέχρι τις µέρες µας το σχετικό σύγγραµµα του Αρίσταρχου του Σάµιου, αλλά για τις απόψεις του µας πληροφορούν, πολύ καθαρά, πέντε αρχαίοι συγγραφείς, ήτοι ο σύγχρονός του Αρχιµήδης, ο Ιωάννης Στοβαίος, ο ανώνυµος σχολιαστής του Αριστοτέλη, ο Σέξτος Εµπειρικός και ο Πλούταρχος. Απ' όλους πιο σαφής είναι ο Αρχιµήδης, ο οποίος στο βιβλίο του "Ψαµµίτης" γράφει, επί λέξει: "Αρίσταρχος ο Σάµιος υποτίθεται τα µεν απλανέα των άστρων και τον άλιον µένειν ακίνητον, ταν δε γαν περιφέρεσθαι περί τον άλιον κατά κύκλου περιφέρειαν, ός έστι (ο κύκλος) εν µέσω τω δρόµω κείµενος". Ήτοι, η γη κινείται περί τον ήλιον επί κυκλικής τροχιάς, η οποία περνάει από το µέσον του δρόµου (του ζωδιακού κύκλου) -- το "µέσον του δρόµου" είναι η εκλειπτική. Και συνολικά, "ός εστί εν µέσω τω δρόµω κείµενος" σηµαίνει ότι η περιφέρεια που διαγράφει η γη διέρχεται δια µέσου του ζωδιακού κύκλου (επί της εκλειπτικής). Ο Πλούταρχος, στο έργο του "Περί των αρεσκόντων τοις φιλοσόφοις" αναφέρει , επίσης, ότι "Αρίσταρχος τον ήλιον ίστησι µετά των απλανών, την δε γην κινεί περί τον ηλιακόν κύκλον". Η θεωρία του Αρίσταρχου για το ηλιοκεντρικό σύστηµα δεν επεκράτησε. Μεγάλοι και ιδιοφυείς αστρονόµοι που ακολούθησαν, όπως ο Ίππαρχος και ο Κλαύδιος Πτολεµαίος, µε εξαιρετικά µεγάλη προσφορά στη µελέτη του ουρανού και την ερµηνεία των φαινοµένων του, παρέµειναν αγκιστρωµένοι στο γεωκεντρικό σύστηµα. Οι απόψεις του Αρίσταρχου επανήλθαν ύστερα από 18 αιώνες, µε τον Κοπέρνικο. Ο Κοπέρνικος (1473 - 1543) διετύπωσε τη θεωρία του για το ηλιοκεντρικό σύστηµα µε το σύγγραµµα "Περί των ουρανίων κινήσεων" που εκδόθηκε το 1539. Το έγραφε όµως από πολύ νωρίτερα, ίσως και επί 25 χρόνια ή και περισσότερα, και του έκανε συνεχώς προσθήκες, διορθώσεις και επεµβάσεις. ∆ίσταζε να το δηµοσιεύσει, επειδή ήταν πολύ ριζοσπαστικό, ίσως ακόµα και για λόγους ... θρησκευτικούς -- ήταν ιερέας (στον Καθεδρικό Ναό του Φρόµπορκ) και η ∆υτική εκκλησία θεωρούσε τον Αριστοτέλη∗ αλάθητο -- οι απόψεις του συνέπιπταν µε τη "διδασκαλία" της Βίβλου, που θεωρούσε ότι ο Θεός είχε βάλει τη γη στο κέντρο του Κόσµου. Τις απόλυτες απόψεις της Εκκλησίας τις γνωρίζουµε καλά από την ιστορία του Γαλιλαίου και τα πάθη του από την Ιερά Εξέταση, λίγα χρόνια αργότερα. Άλλωστε, ύστερα από αρκετά χρόνια, το 1616, το βιβλίο του Κοπέρνικου χαρακτηρίστηκε από τον Πάπα Παύλο τον Ε΄ ως αιρετικό και απαγορεύτηκε η κυκλοφορία του. ∆εν γνώριζε πάντως, ο Κοπέρνικος, ότι οι τροχιές των πλανητών είναι ελλειπτικές και όχι κυκλικές, ακολούθησε την άποψη του Αρίσταρχου. Η απόδειξη της ελλειπτικής τροχιάς έγινε από τον Κέπλερ (1571 - 1630).∗ Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι οι αλληλοεξαρτώµενες κινήσεις στον κόσµο έλκουν την αρχή "εκ του ακινήτου πρώτου κινούντος", δηλαδή του Θεού.3/6 Ο Κοπέρνικος ήταν ένα πνεύµα ανήσυχο, µε πολύπλευρη µόρφωση και ενδιαφέρον για τις θεωρίες του Σύµπαντος. Είχε σπουδάσει µαθηµατικά, ιατρική, αστρονοµία, θεολογία και φιλοσοφία και ήταν άριστος γνώστης της Λατινικής και της αρχαίας Ελληνικής γλώσσας. Είχε µεταφράσει τις επιστολές του Θεοφύλακτου Σιµοκάττη (συγγραφέα της ύστερης αρχαιότητας, 7ος αιών µ.Χ.) από τα αρχαία Ελληνικά στα Λατινικά -- δηµοσιεύτηκαν το 1509 στην Κρακοβία. Ο ίδιος γράφει στο βιβλίο του, πως ανεκάλυψε στον Κικέρωνα και τον Πλούταρχο, ότι ο Συρακούσιος Ικέτας (ή Ικήτας) και αρκετοί άλλοι Πυθαγόρειοι (ο Έκφαντος, ο Ηρακλείδης ο Ποντικός και πριν απ' όλους ο Φιλόλαος) δεχόντουσαν την περιστροφή της γης περί άξονα, όχι όµως και τη µεταφορική κίνηση (ο Φιλόλαος πίστευε ότι η γη περιστρέφεται περί "κεντρικόν πυρ"). ∆εν µνηµονεύει καθόλου τον Αρίσταρχο τον Σάµιο, τον οποίο αναφέρει ο Πλούταρχος και ο Αρχιµήδης, παρά το ότι τον γνώριζε. Και βέβαια, δεν είχε κανένα λόγο να ανατρέξει στον Κικέρωνα, µπορούσε να διαβάσει Ελληνικά στο πρωτότυπο. Ήταν ασυνήθιστο για την εποχή του, αλλά ο Κοπέρνικος τηρούσε ιδιόχειρο χειρόγραφο του βιβλίου του, πριν να το εκδώσει, στο οποίον είχε γράψει τη φράση "Παρόµοιοι λόγοι οδήγησαν πιθανώς τον Φιλόλαο στην παραδοχή της περιστροφής της γης. Τη γνώµη αυτή, κατά τινας συγγραφείς, παραδέχεται και ο Αρίσταρχος ο Σάµιος". Το χειρόγραφο διασώθηκε, βρίσκεται σήµερα στο Μουσείο της Βαρσοβίας -- έµεινε επί τρεις αιώνες στη Βοηµία και παραδόθηκε από την Τσεχική κυβέρνηση στον πρεσβευτή της Πολωνίας στην Πράγα, στις 2 Οκτωβρίου 1953. Η φράση όµως αυτή διεγράφη στο χειρόγραφο και δεν δηµοσιεύθηκε, δεν περιέχεται στο βιβλίο "De Revolutionibus Orbium Coelestium Libri VI" που κυκλοφόρησε. Έτσι οι πρώτες εκδόσεις του βιβλίου δεν περιλαµβάνουν αυτή την παράγραφο. Η διαγραφή ανακαλύφθηκε αργότερα και το απόσπασµα εντάχθηκε στις µεταγενέστερες εκδόσεις του έργου, αλλά το ηλιοκεντρικό σύστηµα είχε πλέον αποκτήσει τον τίτλο "Κοπερνίκειο". Η διεθνής βιβλιογραφία αποδίδει, συνήθως, τη διαγραφή στον στενό του φίλο Τίντεµαν Γκίζε (επίσκοπο του Χέλµνο), στον οποίο ο Κοπέρνικος είχε αναθέσει να παραδώσει το χειρόγραφο στον εκδοτικό οίκο. ∆ιαφορετική άποψη έχει διατυπωθεί από Έλληνες αστρονόµους, οι οποίοι αποδίδουν στον Κοπέρνικο σκόπιµη ενέργεια, δόλο. Ο µεγάλος Έλληνας αστρονόµος Ευγένιος Αντωνιάδης ασχολήθηκε ιδιαιτέρως µε το θέµα -είναι αυτός που ανέτρεψε τη θεωρία του Ιταλού αστρονόµου Σκιαπαρέλι, αποδεικνύοντας ότι οι "διώρυγες" στην επιφάνεια του πλανήτη Άρη ήταν οπτική απάτη. Μελέτησε εξαντλητικά το βιβλίο του Κοπέρνικου.4/6 Ο Κοπέρνικος γράφει στον Πρόλογο του βιβλίου του "Ανέτρεξα στα συγγράµµατα των φιλοσόφων, όσα κατόρθωσα να εύρω, δια να εξακριβώσω µήπως κανείς δίδει εις τα ουράνια σώµατα και άλλας κινήσεις ... και δεν εύρον". Αλλά δεν λέει την αλήθεια. Ο "Ψαµµίτης" του Αρχιµήδη µεταφράστηκε στα Λατινικά ένα χρόνο µετά τον θάνατο του Κοπέρνικου, αλλά ο Κοπέρνικος δεν χρειαζόταν µετάφραση για να µελετήσει τον Αρχιµήδη και τον "Ψαµµίτη". Και πάντως, υπάρχει µια συντριπτική οµολογία του ιδίου, που διασώζεται. Είναι µια επιστολή του προς τον Πάπα Παύλο τον Γ΄, στην οποία αναφέρει ένα µεγάλο χωρίο από το 13ο κεφάλαιο του Γ΄ βιβλίου "Περί των αρεσκόντων τοις φιλοσόφοις" του Πλούταρχου. Εκεί αναφέρονται ο Έκφαντος, ο Ηρακλείδης και ο Φιλόλαος. Πώς δεν είδε ότι ο Πλούταρχος, στο ίδιο έργο, στο 24ο κεφάλαιο του Β΄ βιβλίου, αναγράφει ότι ο Αρίσταρχος ο Σάµιος "τον ήλιον ίστησι µετά των απλανών"; Ο Κοπέρνικος ήξερε Ελληνικά και συγχρόνως είχε γνώσεις αστρονοµίας, ενώ ζούσε σε µια εποχή που η Ελληνική γλώσσα ήταν πολύ λίγο γνωστή και οι αρχαίοι συγγραφείς είχαν, σε µεγάλο βαθµό, λησµονηθεί. Οι σύγχρονοί του Έλληνες ήταν υπόδουλοι στους Τούρκους, οι εξ αυτών µορφωµένοι ήταν πολύ λίγοι, και είναι ζήτηµα αν γνώριζαν τις αστρονοµικές θεωρίες των προγόνων τους, πολύ περισσότερο που θεωρούσαν ότι τις απορίες της κοσµογονίας τις έχει λύσει η θρησκεία τους. Εξ άλλου οι ασχολούµενοι µε την αστρονοµία είναι πάντοτε, σε όλους τους λαούς, σε όλες τις εποχές, ελάχιστοι. Εποµένως είχε κάθε δυνατότητα να παρουσιάσει ως δική του θεωρία την σύνθεση των αστρονοµικών θεωριών των αρχαίων Ελλήνων, µιας ολόκληρης χιλιετίας, των οποίων η ανακάλυψη και καταγραφή απαιτούσε τις προσπάθειες µιας ολόκληρης ζωής, όπως απεδείχθη από τη διάθεση της δικής του ζωής. Εκµεταλλεύτηκε αυτή τη δυνατότητα. Ο Αντωνιάδης βρήκε στο βιβλίο του Κοπέρνικου περίπου 30 χωρία, που είναι αποσπάσµατα από αρχαία Ελληνικά κείµενα, και µάλιστα επί λέξει, χωρίς να αναφέρεται ότι αυτά "µεταφέρονται" από αλλού. Εκτιµάται, κατά τα ως άνω, ότι ο Κοπέρνικος όταν (επί 25 χρόνια) έγραφε ή συνέθετε το βιβλίο του είχε υπ' όψη του τα εξής έργα: Αλεξάνδρου Αιτωλού "Θέων ο Σµυρναίος", Αριστοτέλους "Περί ουρανού", Αρχιµήδους "Ψαµµίτης", ∆ιογένους Λαέρτιου "Πυθαγόρας", Θέωνος Αλεξανδρέως "Υπόµνηµα εις Πτολεµαίον", Ιουλιανού του Παραβάτου "Εις βασιλέα Ήλιον", Κλεοµήδους "Κυκλική θεωρία των µετεώρων", Πλάτωνος "Τίµαιος", Πλουτάρχου "Περί των εκλελοιπόντων χρηστηρίων" και "Περί των αρεσκόντων τοις φιλοσόφοις", Πρόκλου "Εις Τίµαιον", Πτολεµαίου "Μαθηµατική σύνταξις", Στοβαίου "Φυσικά".5/6 Ο Αντωνιάδης καταλήγει στην έρευνά του "Πρόκειται περί εσκεµµένης παρασιωπήσεως του ονόµατος του Αριστάρχου, η οποία αποτελεί ασυγχώρητον παράπτωµα". Χωρίς αµφιβολία, ο Κοπέρνικος έκανε ένα τεράστιο και πολύτιµο έργο, ψάχνοντας όλους τους διαθέσιµους αρχαίους φιλοσόφους, αστρονόµους και συγγραφείς, και ανακαλύπτοντας, εν πολλοίς σκόρπια, τα χωρία ή τα κεφάλαια που ενδιέφεραν την έρευνά του. Το έργο αυτό της περισυλλογής, τακτοποιήσεως, συρραφής και συνθέσεως των απόψεων αυτών είναι καθ' ολοκληρίαν δικό του. Ακόµα και σήµερα, ένας αστρονόµος που θα ήταν συγχρόνως και φιλόλογος, θα έπρεπε να αφιερώσει όλη τη ζωή του για να ανακαλύψει, να αναλύσει, να τακτοποιήσει και να συρράψει ότι είναι σχετικώς γραµµένο από τους Έλληνες φιλοσόφους και ερευνητές επί 1.000 χρόνια. Θα έπρεπε να του οφείλουµε χάριτες, αν στο τελικό συµπέρασµα έλεγε την αλήθεια και δεν την απέκρυπτε. Ο Αντωνιάδης είναι πεπεισµένος για την σκόπιµη παράλειψη του ονόµατος του Αρίσταρχου και είναι πολύ σκληρός σε χαρακτηρισµούς για την απρεπή συµπεριφορά. "Ο Κοπέρνικος δεν ηρκέσθη µόνον εις το να συλήσει τους σοφούς µας προγόνους, αλλά αντί ευγνωµόνων ευχαριστιών προετίµησε να τους καθυβρίσει, χαρακτηρίσας εις το ως άνω "περίφηµον" έργον του, το σύνολον των αστρονοµικών των διδασκαλιών ως ελεεινόν πτώµα". Οι Έλληνες (τουλάχιστον) έχουν κάθε δικαίωµα και πρέπει να ονοµάζουν το ηλιοκεντρικό σύστηµα "Αριστάρχειον".6/6
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.