Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Παρασκευή, 29 Μαίου 2020

Κείμενο της καθηγήτριας Βυζαντινής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Φλωρεντίας Ευαγγελάτου – Νοταρά, που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, τον Ιούλιο του 1992.

Το κείμενο είναι καθ’ εαυτό ενδιαφέρον, αλλά εξ ίσου ενδιαφέρουσα είναι και η οπτική γωνία θεώρησης του φαινομένου, που το καθιστά πολύ διαφορετικό από το κείμενο του καθηγητή – Πολιτικού Μηχανικού Παν. Σπυρόπουλου, το οποίον αναρτήθηκε προσφάτως στην ιστοσελίδα www.e-archimedes.gr για τους σεισμούς στην Κωνσταντινούπολη.

Οι σεισμοί στο Βυζάντιο της κ. ΦΛΩΡΕΝΤΙΑΣ ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΥ-ΝΟΤΑΡΑ, καθ. Πανεπιστ. Αθηνών EισαγωγήΣτο κείμενο που ακολουθεί παρουσιάζονται, από την καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Φλωρεντία Ευαγγελάτου – Νοταρά, οι σεισμοί που έπληξαν το Βυζάντιο κατά τους τελευταίους αιώνες της Ιστορίας του, περίπου από τον 12ο μέχρι τον 15ο, όπως αυτό δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, τον Ιούλιο του 1992. Το κείμενο είναι καθ’ εαυτό ενδιαφέρον, αλλά εξ ίσου ενδιαφέρουσα είναι και η οπτική γωνία θεώρησης του φαινομένου, που το καθιστά πολύ διαφορετικό από το κείμενο του καθηγητή – Πολιτικού Μηχανικού Παν. Σπυρόπουλου, το οποίον αναρτήθηκε προσφάτως στην ιστοσελίδα www.e-archimedes.gr για τους σεισμούς στην Κωνσταντινούπολη. Εντυπωσιάζει η φυσική ερμηνεία των σεισμών, από τους χρονογράφους της εποχής, βασισμένη στις γνώσεις και τη θεωρία που είχε αναπτύξει ο Αριστοτέλης πριν από 1500 χρόνια περίπου. Εντυπωσιάζει επίσης η θεώρηση των σεισμών με την ψυχολογία και τη νοοτροπία του μεσαιωνικού ανθρώπου, από τον τελευταίο υπήκοο μέχρι τον αυτοκράτορα, που βλέπει σε κάθε φυσικό φαινόμενο τη θεία βούληση, η οποία ενεργεί πάντα για να συνετίσει ή να τιμωρήσει τους αμαρτωλούς ανθρώπους, αλλά και για να δείξει την ευσπλαχνία και φιλανθρωπία του Θεού προς τα (γενικώς ανάξια) πλάσματά του. Θ. Βουδικλάρης, Πολ. Μηχ.Τι πίστευαν οι Βυζαντινοί για τους σεισμούς. Δεισιδαιμονίες και θρησκευτικότητα Οι ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ αιώνες της βυζαντινής ιστορίας χαρακτηρίζονται από μια σημαντική στροφή στην καλλιέργεια των φυσικών επιστημών και της φιλοσοφίας παράλληλα. Σχετικά με την επιστημονική ερμηνεία γένεσης των σεισμών οι συγγραφείς της εποχής ακολουθούν τη θεωρία του Αριστοτέλους, πηγή σοφίας για τους Βυζαντινούς, κατά τον Νικηφόρο Γρηγορά. Σύμφωνα με τη θεωρία του Αριστοτέλους οι σεισμοί προκαλούνται από τον αέρα που πνέει μέσα στη γη και δημιουργείται από τις πολλές εξατμίσεις ("αναθυμιάσεις") της υγρασίας. Ο αέρας δημιουργεί και τους "ψόφους" που προηγούνται των σεισμών. Η γη σείεται με "τρόμους" και "σφυγμούς" ανάλογους με αυτούς του ανθρωπίνου σώματος. Όταν είναι μεγάλη η ποσότης του αέρα η γη κινείται "επί πλάτος" (οριζόντια) όπως ο "τρόμος" και αυτοί είναι οι σεισμοί που συμβαίνουν πιο συχνά - σπανιότερα συμβαίνουν σεισμοί "άνω κάτωθεν" (κάθετα) όπως ο "σφυγμός". Οι ισχυρότεροι σεισμοί γίνονται στα μέρη όπου υπάρχουν θαλάσσια ρεύματα και εκεί όπου η γη είναι σπηλαιώδης. Οι περισσότεροι και ισχυρότεροι σεισμοί συμβαίνουν όταν υπάρχει νηνεμία και μάλιστα κατά τη διάρκεια της νύχτας -οι σεισμοί της ημέρας γίνονται κυρίως το μεσημέρι, όταν ο ήλιος περιορίζει μέσα στη γη όλες τις εξατμίσεις της υγρασίας. Την αριστοτελική αντίληψη για την πρόκληση των σεισμών από τον αέρα εκθέτει περιληπτικά ο Νικήτας Χωνιάτης (1150-1213) χωρίς να παίρνει θέση, ενώ ο Νικηφόοος Βλεμμύδης (1197- 1272) στην Επιτομή Φυσικής υιοθετεί και επαναλαμβάνει τη θεωρία του Αριστοτέλους σε όλα τα σημεία. Επί πλέον παραθέτει διάφορα είδη σεισμών σύμφωνα με το πρότυπο του συγγραφέα του 4ου αιώνα Αμμιανού Μαρκελλίνου, προσθέτοντας κάποια ακόμη είδη (επικλίνται, βρόσται, χασματίαι, ώσται, ρήκται, παλματίαι, μυκητίαι). Ο Γεώργιος Παχυμέρης (1242-1310) κατά την περιγραφή του σεισμού του 1296 γράφει ότι ο σεισμός έγινε "κατά τους των ζώντων σωμάτων σφυγμούς, ους μάλλον και δεινούς οι περί τούτων γράψαντες λέγουσιν, ως κάτωθεν διιέντας και υποσπώντας θεμέλια".1/5 Την αριστοτελική θεωρία επαναλαμβάνει σε μεστή περίληψη και ο Γεώργιος Σχολάριος (1405-1468), ενώ ο Ψευδο-Σφραντζής με συντομία αποδίδει τη δημιουργία των σεισμών στο στοιχείο του αέρα, αποδεχόμενος παράλληλα την αδυναμία του να εξηγήσει αυτό το μεγάλο μυστήριο που προέρχεται από τον Θεό. Ο Νικήτας Χωνιάτης, παράλληλα με την παράθεση της αριστοτελικής αντίληψης, αναφέρει ότι οι χριστιανοί αποδίδουν τη γένεση των σεισμών στον Θεό. Ένας άνθρωπος της Εκκλησίας, ο Νεόφυτος ο Έγκλειστος (+1219) αποδίδει τους σεισμούς στην παντοδυναμία του Θεού "διά πλήθος πολύ παρανομούντων ανθρώπων". Χάρη στη φιλανθρωπία Του οδηγούνται οι άνθρωποι στη μετάνοια και δεν καταστρέφεται ο κόσμος. Ο ιστορικός του 13ου αιώνα Γεώργιος Ακροπολίτης, λόγιος και ανώτερος κρατικός λειτουργός, στον επικήδειο του αυτοκράτορα Ιωάννη Βατάτζη, αναφέρεται σε πολύ δυνατούς σεισμούς, χωρίς να κάνει συσχετισμό σεισμού και θεοσημείας, ίσως και λόγω της φύσης του έργου. Ο χρονογράφος του 13ου αιώνα Θεόδωρος Σκουταριώτης αποδίδει σεισμό κατά την πολιορκία της Τζουρουλού, το 1247, στη θεϊκή επέμβαση προκειμένου να αμβλυνθεί η οργή του Ιωάννη Βατάτζη για τους πολιορκούμενους Ιταλούς. Λατινικές πηγές που μνημονεύουν τον σεισμό στην Κύπρο το 1303 αποδίδουν τη σωτηρία της νήσου στη φιλανθρωπία του Θεού. Έτσι γίνονται, πολλές λιτανείες και καθορίζεται κάθε μέρα στη δύση του ήλιου να χτυπούν οι καμπάνες τρεις φορές και οι χριστιανοί να λένε τρεις φορές το Ave Maria για να ευχαριστήσουν τον Θεό και, ίσως, σε μια προσπάθεια εξορκισμού του κακού. Ο ιστορικός Γεώργιος Παχυμέρης περιγράφει σεισμούς τους οποίους βίωσε ή, όπως φαίνεται, πληροφορήθηκε από αυτόπτες μάρτυρες. Παρά την επιστημονική ακρίβεια στην περιγραφή του φαινομένου, πολλές φορές αναμειγνύει στην αφήγησή του στοιχεία που αποκαλύπτουν τις δεισιδαιμονικές του αντιλήψεις. Στην περιγραφή του σεισμού που χτύπησε το Δυρράχιο το 1270 ο Παχυμέρης γράφει ότι οι διασωθέντες φοβήθηκαν τόσο ώστε να πιστέψουν ότι είχε φθάσει η συντέλεια του κόσμου. Ο ανθρώπινος φόβος συνδέεται εδώ με τις εσχατολογικές αντιλήψεις της εποχής. Ο Παχυμέρης για τον σεισμό του 1296 γράφει ότι ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος ο Β' τις τελευταίες ημέρες του Μαΐου επιχειρεί εκστρατεία στη Μ. Ασία προκειμένου να περιορίσει τις τουρκικές επιδρομές, όταν την 1η Ιουνίου συνέβη μεγάλος σεισμός. Οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης, μόλις χάραξε, έσπευσαν στον ναό της Αγίας Σοφίας προσπαθώντας να εξευμενίσουν το θείον με ικεσίες και λιτανείες, πρακτική συνήθη στο Βυζάντιο. Κι ο αυτοκράτορας όμως, έχοντας τις ίδιες ανησυχίες και φόβους, θεώρησε τον σεισμό ως κακό οιωνό για την εκστρατεία. Εγκαταλείπει τα σχέδιά του και το πρωί οδεύει προς την Κωνσταντινούπολη εκλαμβάνοντας τη συμφορά ως μήνυμα θείον, «όπερ και ην», όπως χαρακτηριστικά δίνει την προσωπική του άποψη πάνω στο θέμα και ο ίδιος ο Παχυμέρης. Ο ιστορικός Νικηφόρος Γρηγορός (1290-1360), λόγιος με Θεολογική παιδεία και ταυτόχρονη γνώση της ελληνικής φιλοσοφίας και της αστρονομίας, θεωρεί τους σεισμούς και άλλα φυσικά φαινόμενα ως «θεόθεν τοις ανθρώποις επισειόμενα πολλάκις» για τον σωφρονισμό των αμαρτωλών ανθρώπων, προκειμένου να αποφευχθούν τα χειρότερα. Με την έννοια της θεοσημείας χαρακτηρίζει τον σεισμό της 17ης Ιανουαρίου 1332. Γράφοντας για τις θεοσημείες που θεωρεί ότι προμήνυσαν τον θάνατο του αυτοκράτορα Ανδρονίκου Β' αναφέρει τον σεισμό, εκλείψεις ηλίου και σελήνης και, τέλος, θύελλα. Ο Γρηγοράς, θεωρώντας ότι τους σεισμούς προκαλεί ο Θεός, γράφει για τον πρώτο σεισμό του 1343 ότι «δις ετίναξεν την γην ο Θεός». Κατά την εκτενή πληροφόρηση που δίνει για τον2/5 σεισμό του 1354 παρουσιάζει όλα τα τυπικά γνωρίσματα του μεσαιωνικού ανθρώπου που αντιμετωπίζει με δέος τη φύση και βλέπει παντού τη θεία βούληση. Έτσι, όταν κλονίζεται η γη, πιστεύει ότι πρόκειται για θεϊκή οργή που επέρχεται για τιμωρία των ανθρώπινων αμαρτιών. Από τη θεϊκή βούληση κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει, γιατί από τον Θεό εξαρτώνται τα πάντα. Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Στ΄ ο Καντακουζηνός στο διεξοδικό ιστορικό του έργο αναφέρεται δυο φορές σε σεισμούς· σε αυτούς του 1343-1344 και στον σεισμό του 1354. Στην πρώτη περίπτωση μνημονεύει τη σωτηρία του από τον σεισμό στο Μυριόφυτο, όπου είχε καταλύσει σε διώροφη οικία την προηγούμενη νύχτα. Ο Καντακουζηνός γράφει ότι, αν είχε καθυστερήσει στο Μυριόφυτο για να γευματίσει, όπως είχαν προσπαθήσει να τον πείσουν οι περί αυτόν, θα είχε καταπλακωθεί αυτός και πολλοί από την ακολουθία του υπό τα ερείπια της οικίας, που κατεστράφη εκ θεμελίων, γιατί πολύ λίγος χρόνος είχε διαρρεύσει ανάμεσα στην αναχώρησή του και στον σεισμό. Έτσι, θεωρώντας ότι σώθηκε χάρη στη Θεία Πρόνοια έσπευσε να αποδώσει ευχαριστίες στον Θεό τόσο για την προσωπική του σωτηρία όσο και για το ότι κατόρθωσε να διασώσει την κατεστραμμένη από τον σεισμό πολίχνη Χώρα από διπλό εχθρό, τους στρατιώτες του που ετοιμάζονταν να επιτεθούν στην πολίχνη που την θεωρούσαν, και ήταν, εχθρική και τους Τούρκους που προσπάθησαν να συλλάβουν όσους είχαν σωθεί από τον σεισμό. Στο κείμενο που αφιερώνει ο Καντακουζηνός στον σεισμό του 1354 και τα ιστορικά του πλαίσια αναφέρεται στην αποφασιστική σημασία της θείας βούλησης για την, κακή αυτή τη φορά, εξέλιξη των γεγονότων. Ο Θεός - τιμωρός εμφανίζεται σε έγγραφο του πατριάρχη Καλλίστου για τους σεισμούς του 1343-1344. Εξ αιτίας των «θεομισών ασεβημάτων και μιασμάτων» στέλνονται από την θεήλατο οργή λιμοί, λοιμοί, σεισμοί, θαλάσσια σεισμικά κύματα, κατακλυσμοί και εμπρησμοί, θανατικό, εμφύλιοι πόλεμοι, αιχμαλωσία και διασπορά. Ο Ιωάννης Ευγενικός, που μαρτυρεί για καιρικές ανωμαλίες και σεισμούς στη Θεσσαλονίκη, τον Ιούλιο του 1420, αποδίδει τα φαινόμενα στη θεία βούληση «διά τας αμαρτίας ημών». Δέκα χρόνια αργότερα, όταν οι Τούρκοι πολιορκούσαν τη Θεσσαλονίκη, συμβαίνει σεισμός, όπως καταγράφει ο Ιωάννης Αναγνώστης, που θεωρήθηκε από τους Θεσσαλονικείς ως σημάδι κακών εξελίξεων. Ο Αναγνώστης μάλιστα συνδέει τον σεισμό αυτόν με τους σεισμούς που είχαν συμβεί «προ μακρού» και οι οποίοι προετοίμασαν τους ανθρώπους για τις συμφορές που θα έπεφταν στην πόλη. Εδώ νομίζω ότι πρόκειται για αναφορά στους σεισμούς του 1420 -ο Αναγνώστης όπως και ο Ιωάννης ο Ευγενικός, υπάλληλος της μητρόπολης Θεσσαλονίκης, αντικατοπτρίζουν στα κείμενά τους την ψυχολογία των κατοίκων που, μέσα στην ανασφάλεια των καιρών, έψαχναν με αγωνία να βρουν θεϊκά σημάδια. Και βέβαια οι σεισμοί δεν μπορούσε παρά να είναι οιωνοί κακών. Ο εκκλησιαστικός Συλβέστρος Συρόπουλος, ο οποίος καταγράφει τρεις σεισμικές δονήσεις που συνέβησαν μεταξύ Σεπτεμβρίου και Νοεμβρίου 1437 (Κωνσταντινούπολη, Χερρόνησος), παρουσιάζει τις δονήσεις αυτές ως σημάδια θεϊκής οργής, συσχετίζοντας το φυσικό φαινόμενο με τις εξελίξεις για την Ένωση των Εκκλησιών. Ο ιστορικός της Άλωσης Κριτόβουλος αναφέρει σεισμούς στην Κωνσταντινούπολη το 1452-1453. Οι «αήθεις» αυτοί σεισμοί παρουσιάζονται ως θεοσημείες μαζί με διάφορα φυσικά και καιρικά φαινόμενα (διάττοντες αστέρες, κομήτες, καταρρακτώδεις βροχές κλπ.). καθώς και άλλα «τερατώδη», όπως εικόνες που ίδρωναν. Με αυτά, όπως επισημαίνει ο Κριτόβουλος, το θείον προμηνούσε το μέλλον που δεν προδιαγραφόταν αίσιο -παράλληλα, οι προβλέψεις των μάντεων, η ερμηνεία χρησμών και όσα άλλα συνηθίζονταν σε παρόμοιες καταστάσεις, όλα ήταν απαισιόδοξα και γέμιζαν την ψυχή των ανθρώπων με φόβο και αγωνία.3/5 4/5 Σύντομες πηγές, τα Σημειώματα σε κώδικες, φανερώνουν πολλές φορές, παρά τη χαρακτηριστική λιτότητά τους, την ίδια αντίληψη για τους σεισμούς που παρακολουθήσαμε στα εκτενή κείμενα λόγιων συγγραφέων. Έτσι ο Κύπριος γραφεύς του Σημειώματος για τον σεισμό του 1222 παρουσιάζει, το φαινόμενο ως τρόπο τιμωρίας των ανθρώπων («γέγονεν η θεήλατος οργή»). Σημείωμα για τους σεισμούς του 1343-1344 αποκαλύπτει την ανθρώπινη διάσταση από τον φόβο του σεισμού που κι εδώ χαρακτηρίζεται ως «θεήλατος οργή». Οι άνθρωποι προσπαθούν να εξιλεώσουν το θείον με ελεημοσύνες, απαλλαγή των συνανθρώπων τους από χρέη και τόκους και, τέλος, με απελευθέρωση αιχμαλώτων. Τέλος, ο γραφεύς Σημειώματος που αναφέρεται στον σεισμό της Χίου το 1389 αποδίδει την ανέλπιστη σωτηρία των πιστών στη φιλανθρωπία του Θεού. Ως σημάδι απειλής και θεϊκής οργής παρουσιάζει τον σεισμό της Ρόδου το 1481 ο Ιωάννης Πλουσιαδηνός. Σύμφωνα με τον Άραβα Al-Samhiidi, ο Θεός έστειλε τον σεισμό στους κατοίκους της Ρόδου για κολασμό επειδή είχαν χαρεί για την πυρκαϊά στο τέμενος της Μεδίνας. Παράλληλα με την αποδοχή της αριστοτελικής ερμηνείας βλέπουμε και τις αντιλήψεις του μεσαιωνικού ανθρώπου για τους σεισμούς. Οι ιστορικοί, παρά την ευρεία παιδεία τους, είναι άνθρωποι βαθειά θρησκευόμενοι και, ταυτόχρονα, δεισιδαίμονες. Οι σεισμοί και άλλα φυσικά φαινόμενα θεωρούνται στους αιώνες αυτούς, όπως και στους προγενέστερους, ως σημάδια σταλμένα από τον Θεό για προειδοποίηση του μέλλοντος ή ως μέσον επίδειξης της θεϊκής οργής για τιμωρία των αμαρτωλών. Η θεία βούληση διέπει τα πάντα, αποφασίζει για την πορεία του ανθρώπου και κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από τις θεϊκές αποφάσεις. Οι θνητοί, αδύναμοι, προσπαθούν να εξιλεωθούν με λιτανείες, ελεημοσύνες κλπ., ώστε να εξευμενίσουν το θείον για αποτροπή του κακού και σωτηρία.Οι σεισμοι είναι παλαιοί γνώριμοι της Ελληνικής χερσονήσου. Πολλούς αιώνες πριν από το BAN και το «σχέδιο Ξενοκράτης», οι πρόγονοί μας αγωνιούσαν και αυτοί να καταλάβουν τι συμβαίνει και πώς θα μπορούσαν να σωθούν από τον Εγκέλαδο Η κ. Φλωρεντία Ευαγγελάτου – Νοταρά, καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έχει συγγράψει το βιβλίο «Σεισμοί στο Βυζάντιο από τον 13ο μέχρι και τον 15ο αιώνα. Ιστορική εξέταση», εκδόσεις περιοδικού "Παρουσία"5/5
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.