Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Παρασκευή, 29 Μαίου 2020

Λόγος που εκφωνήθηκε στη Μητρόπολη Αθηνών στις 8 Ιουνίου 2008 από τον καθηγητή, ιστορικό συγγραφέα και επίτιμο μέλος της Ενώσεως Απανταχού Μανιατών «Η ΜΑΝΗ» κ. Σαρ. Καργάκο, με αφορμή την επέτειο την μάχης του Διρού στις 23 Ιουνίου 1826


ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΗΣ ΜΑΝΗΣ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΑ Λόγος που εκφωνήθηκε στη Μητρόπολη Αθηνών στις 8 Ιουνίου 2008 από τον καθηγητή, ιστορικό συγγραφέα και επίτιμο μέλος της Ενώσεως Απανταχού Μανιατών «Η ΜΑΝΗ» κ. Σαρ. Καργάκο, με αφορμή την επέτειο την μάχης του Διρού στις 23 Ιουνίου 1826Ο Κωνσταντίνος Καβάφης σ’ ένα θαυμάσιο ποίημα του που επιγράφεται «Εν Σπάρτη» παρουσιάζει την μητέρα του μεγάλου βασιλιά Κλεομένη να απευθύνεται προς το γιο της και να του λέει: «Το φρόνημα της Σπάρτης ασφαλώς δεν ήταν ικανός να νοιώσει ένας Λαγίδης χθεσινός...». Αυτό που δεν μπόρεσαν να κατανοήσουν πολλοί ιστορικοί που ασχολήθηκαν με την αρχαία Σπάρτη, είναι πως, πάνω από κάθε τι και πέρα από κάθε τι, Σπάρτη σημαίνει φρόνημα. Προέκταση της αρχαίας Σπάρτης στη νεώτερη εποχή είναι η πετροφυής και πετρόσπαρτη Μάνη. Μάνη σημαίνει φρόνημα. «Μείς το ‘χουμε φυσικό απ’ ακοή και αγροικησά από τη Σπάρτη ήρθασι». Αυτό λέει ένα παλιό μανιάτικο στιχούργημα. Το αίσθημα της υψηλής και μάλιστα ηρωικής καταγωγής δεν επιτρέπει στο Μανιάτη τον εκπεσμό. «Δεν ήταν φυσικό σ’ αυτούς να γίνουν σκλάβοι δούλοι / αλλά να είναι ελεύθεροι / γιατί δεν ήσαν μούλοι». Βαρειά βρισιά η λέξη «μούλος» στη μανιάτικη λαλιά. Κληρονόμημα της Φραγκοκρατίας. Μούλος είναι το νόθο γέννημα, το πλάσμα αμφιβόλου καταγωγής. Ο Μανιάτης ένοιωθε πως ήταν γόνος ευγενούς καταγωγής όχι με τη σύγχρονη φυλετική έννοια αλλά με την έννοια του τόκου εν ελευθερία και πορείας προς την ελευθερία. Ήταν παιδί της λευτεριάς. «Και στον Ταϋγετο ψηλά το θρόνο έχει η λευτεριά» τραγουδούσαμε σε χρόνια αλλοτινά, όταν είμαστε κι εμείς άλκιμοι παίδες. Σπάρτη και Μάνη σημαίνει φρόνημα. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι στα κείμενα του Αγώνα η Σπάρτη περιγράφεται ως Μάνη, ούτε πάλι ότι τα παιδιά της στο πασίγνωστο μοιρολόι του Διρού ονομάζονται Σπαρτιατόγγονα: Εγγόνια των Σπαρτιατών. Αυτός ο λαϊκός προφορικός λόγος είναι μια εγκάρδια χειραψία προς τον αρχαίο κόσμο. Το πνεύμα της Σπάρτης επέζησε και επιζεί σε τούτη τη γωνιά της Γης, που από την μεσαιωνική εποχή και εντεύθεν ονομάστηκε Μαΐνη και Μάνη. Συντηρητής, διατηρητής, ανακηρυχτής αυτού του αρχαίου ήθους είναι η Μανιάτισσα. Δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλά μοιρολόγια ο σεβάσμιος άνθρωπος, ο άνθρωπος του κύρους και του μανιάτικου ήθους προσφωνείται «αρχαίος άνθρωπος». Εδώ η αρχαιότητα του αρχαίου φρονήματος είναι καρπός ψυχής της Μανιάτισσας μητέρας, συζύγου και αδελφής. Η Μανιάτισσα δεν θήλαζε τα παιδιά της μόνο το γάλα των μαστών της, τα θήλαζε, όπως λέει προσφυώς ο Διονύσιος Σολωμός, με «γάλα ανδρείας και λευτεριάς». Δεν μεγάλωνε παιδιά. Μεγάλωνε τουφέκια και σπαθιά. Γι’ αυτό τα χρόνια τα παλιά λέγαμε τα αρσενικά παιδιά «τουφέκια». Είμαστε μια μικρή πολεμική κοινωνία, όπου το τουφέκι, όπως λέει άλλος ποιητής, είχε γίνει προέκταση του χεριού. Δάσκαλοι δεν υπήρχαν στον τόπο αυτό να διαπλάσουν ψυχές. Υπήρχε μόνο η μάνα. Που γέννησε λεοντόψυχες γενιές. Ανθρώπους που ο πόλεμος τους έγινε συνήθεια. Κι ήταν αυτό αναγκαίο, γιατί χωρίς τουφέκι και σπαθί δεν θα μπορούσαν να κρατήσουν ελεύθερη τούτη τη γη.1 Οι Μανιάτες ποτέ ως την νεώτερη εποχή δεν χόρτασαν ψωμί. Χόρτασαν όμως λευτεριά και τη μετέδωσαν και σ’ άλλα μέρη ελληνικά «που τα πλάκωνε η σκλαβιά», όπως λέει ο Ύμνος. Λένε κάποιοι κοινωνιολογούντες οψιμαθείς ότι στη Μάνη η κοινωνία ήταν πατριαρχική. Επιφανειακά ναι, στο βάθος όχι. Τον άντρα, τέτοιος που ήταν αρειμάνιος στη Μάνη, η μάνα τον έπλαθε. Η μάνα ήταν η παιδεία, η αγωγή και η ανατροφή του. Το μοιρολόι της ήταν το αλφαβητάρι της, το ιερό ευαγγέλιο της. Η Μανιάτισσα δεν δίδασκε μόνο με το λόγο. Δίδασκε και με τον πόνο, δίδασκε και με το παράδειγμά της. Αν η Μάνη έβγαλε άντρες πολεμιστές, είναι γιατί είχε γυναίκες που ήσαν μαχητές και στη ζωή και στον πόλεμο. Η πιο μεγάλη περιουσία της Μανιάτισσας ήταν η τιμή και η περηφάνια. Με αυτό το ιδιαίτερο ιδανικό γαλούχησε τα παιδιά της. Έτσι επεκράτησε στον τόπο μας η λευτεριά. Δεν ήλθε σαν χάρισμα, ήλθε σαν απόκτημα θυσιών, απόκτημα αίματος. Λέμε πως η Επανάσταση απλώθηκε στο Μοριά. Ναι, αλλά ξεκίνησε από τούτη τη μεριά. Γιατί εδώ ήταν η φωλιά της. Το λέει ο Γέρος του Μοριά επιγραμματικά: Μάνη και Σούλι τα κάστρα της λευτεριάς. Άλλο δεν χρειάζεται να πούμε πάνω σ’ αυτό. Θα αρκεσθούμε σε κάτι που θεωρούμε βασικό: όταν ο Αιγύπτιος στρατηλάτης, ο σπουδαιότερος πολεμιστής που ανέδειξε ο ισλαμικός κόσμος κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, ο φοβερός Ιμπραήμ, προσπάθησε να καταπνίξει την Επανάσταση, μετά από διετείς σκληρότητες και σχεδόν πάντα επιτυχείς γι’ αυτόν μάχες, κατανόησε ότι το ελληνικό κίνημα δεν πρόκειται να σβήσει - τουλάχιστον στον Μοριά - εφόσον σε τούτη τη γωνιά διατηρείται άσβηστο το καντήλι της λευτεριάς. Έτσι το θέρος του 1826 ξεκινάει από την Καλαμάτα να υποτάξει τη Μάνη. Η πρώτη του απόπειρα να περάσει τη θρυλική Βέργα του Αλμυρού συντρίφτηκε πάνω στην αδάμαστη θέληση του Μανιάτη υπερασπιστή των πατρίων αρχών και του πατρίου εδάφους. Όλη η Μάνη βρέθηκε εκεί να ανταποκριθεί στο κάλεσμα της Ιστορίας. Αλλά ενώ όλος ο πολεμικός λαός της Μάνης είχε τραβηχτεί προς τη μεριά της Βέργας, έμεινε γυμνή από ανδρικό πληθυσμό όλη η περιοχή της Μέσα Μάνης. Και τότε ο Ιμπραήμ αποφάσισε να χρησιμοποιήσει την τακτική του αντιπερισπασμού. Να κτυπήσει τη Μάνη στα νώτα, στα μετόπισθεν, που κατά την άποψη του ήταν αφύλακτα, αφού όλοι οι πολεμιστές κρατούσαν τις αποκλείστρες του Ταϋγέτου. Αποφάσισε να κάνει απόβαση. Το πιο κατάλληλο σημείο ήταν το Λιμένι, αλλά τα πλοία του συνάντησαν αντίσταση. Το μέρος ήταν οχυρωμένο. Μέχρι κανόνια διέθετε. Προκρίθηκε τότε ο όρμος του Διρού, όπου τα θεολάξευτα σπήλαια. Δεν υπάρχει απόλυτη συμφωνία για το πότε ακριβώς έγινε η επιχείρηση. Ίσως τη νύχτα της 21ης προς 22η Ιουνίου, ίσως την επόμενη νύχτα. Πολλοί λένε ότι μετείχε στην επιχείρηση και ο ίδιος ο Ιμπραήμ. Δεν ήταν αναγκαίο. Αυτός ήταν ο σχεδιαστής.2 Δεκατέσσερα μεταγωγικά, συνοδευόμενα από δύο πολεμικά έφθασαν κι έβγαλαν στο Διρό 1500 πολεμιστές. Αντικειμενικός σκοπός ήταν η κατάληψη των οχυρών χωριών Πύργος, Χαριά και Τσίμοβα (Αρεόπολη). Οι Αιγύπτιοι όμως, ενώ αποβιβάστηκαν ανεμπόδιστα στο γιαλό, δεν αξιοποίησαν το μέγιστο στρατηγικό πλεονέκτημα που λέγεται αιφνιδιασμός. Έμειναν όλη τη νύχτα άπραχτοι. Ίσως τους τρόμαζε η αγριότητα και η τραχύτητα του τοπίου. Πιο πολύ όμως, γιατί δεν είχαν μαζί τους κανένα προδότη. Ο «Εφιάλτης» που παρουσιάστηκε μετά από δύο μήνες, είχε κακό τέλος. Αλλά και το πρωί πάλι οι Αιγύπτιοι δεν τόλμησαν να προχωρήσουν και να εισχωρήσουν στα ενδότερα. Ήλθαν και άλλα πλοία στο Λιμένι για να κτυπήσουν τον πύργο των Μαυρομιχαλαίων. Ένας νεαρός πυροβολητής, μόλις 18 ετών, ο Λουκάς Λουκέας από τους Λάκκους του Οιτύλου, με τις εύστοχες βολές του, τα υποχρέωσε να στραφούν προς το Διρό, που έγινε καραβοστάσι. Σ’ ένα μέρος που λέγεται Τσουμπάρι έφτιαξαν οχύρωμα και άφησαν φρουρά. Οι άλλοι χωρίσθηκαν σε δύο φάλαγγες. Η μία τράβηξε για την Αρεόπολη και η άλλη για τον Πύργο και την Χαριά. Ένα μικρό τμήμα για να ενσπείρει τον πανικό, τράβηξε πιο βαθιά και έφτασε μέχρι το ναό της Φανερωμένης, στην Καυχιόνα. Στα χωριά είχαν μείνει γυναίκες, γέροντες και παιδιά. Διότι όπως λέει και το γνωστό μοιρολόι: «Οι άντρες όλοι ελείπασι τ’ ήτα στη Βέργα τ’ Αλμυρού, όπου Τρωάδα ο πόλεμος επάαινε δυο μερόνυχτα. Μόνο τα γυναικόπαιδα και γέροντες ανώφελοι, γιατ’ ήταν θέρος βρέθησα με τα τραπάνια στα λουριά….». Οι κάτοικοι της Χαριάς λόγω θερισμού, κοιμόντουσαν στα αλώνια. Οι Αιγύπτιοι βρήκαν αφύλακτο το χωριό κι άρχισαν να το πυρπολούν. Οι κάτοικοι όμως, χωρίς να πανικοβληθούν, έδιωξαν τους ανίκανους για μάχη στα βουνά και μανιασμένοι επιτέθηκαν κατά των εμπρηστών, που αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν στην δυτική άκρη του χωριού. Οι κάτοικοι του Πύργου, που είχαν ειδοποιηθεί από τον πρωτοσύγκελο Ριγανάκο που, κατά το μοιρολόι, «λειτούργα στο ρημοκλήσι του Διρού» ήσαν προετοιμασμένοι για άμυνα και δεν αιφνιδιάστηκαν. Οι Αιγύπτιοι έκαψαν μερικά σπίτια, σκότωσαν κάποιους αλλά συνάντησαν άγρια αντίσταση στον πύργο του Γιαννουκάκου που τον υπεράσπιζαν γέροντες και γυναίκες. Η φάλαγγα τότε τράβηξε προς την Αρεόπολη. Έσπασε στο συνοικισμό Τσαλαπιάνικα κι άρχισε να κυκλώνει το χωριό από το νότο. Τα γυναικόπαιδα οδηγούνταν στο Βαθύ για να διαφύγουν στα Κύθηρα. Όσοι μπορούσαν να κρατήσουν όπλα οχυρώθηκαν στους πύργους του Κουτσουλιέρη, του Ντρουκάκου, του Κοντράκου, του Ρεμπάκου και του Πικουλάκη. Δίνεται πεισματώδης μάχη. Η θέση δεν ευνοεί τους εχθρούς που βάλλονται από παντού. Ο πύργος του Πικουλάκη μάλιστα διαθέτει και κανόνι. Έτσι υποχωρούν στο Διρό να προετοιμαστούν για νέα επίθεση την επομένη. Εν τω μεταξύ έχουν ειδοποιηθεί όλα τα χωριά της Μέσα Μάνης. Οι άνθρωποι, αντί να σπεύσουν να κρυφτούν, έδωσαν το παρόν για μάχη. Συγκεντρώνονται άνδρες, παιδιά και δρεπανηφόρες γυναίκες. Φτάνουν και πολεμιστές. Υπολογίζεται ο αριθμός των ανδρών σε 900 και των γυναικών σε 700. Επικεφάλης όλων ο επίσκοπος Μαΐνης Ιωσήφ Βουδικλάρης. Κοντά του όλοι οι παπάδες της Μαΐνης που ήσαν πιο άγριοι – και γι αυτό πιο άγκοι – από πολεμιστές. Από τους οπλαρχηγούς ξεχωρίζουν ο γιος του Πετρόμπεη Δημήτριος Μαυρομιχάλης, ο Πιέρος Μαυρομιχάλης, ο Κρανίδης Φελούρης και ο Βασ. Μιχαλεάκος. Ακόμη και η υπέργηρη μάνα του Πετρόμπεη, η θρυλική Πιέραινα, έφθασε από το Λιμένι.3 Οι Μανιάτες και οι Μανιάτισσες αρχίζουν πρώτοι την επίθεση κατά των Αιγυπτίων που παρατάχθηκαν κατά φάλαγγες κι έτσι μπόρεσαν να αναχαιτίσουν το κύμα της μανιάτικης επίθεσης. Αντεπιτίθενται τώρα αυτοί. Οι Μανιάτες υποχωρούν και οχυρώνονται πίσω από μία μάντρα. Οι Αιγύπτιοι τους χτυπούν με πυροβόλα. Λόγω του πετρώδους εδάφους οι βολές είναι φονικές. Αυτό υποχρεώνει τους αμυνόμενους να επιχειρήσουν επίθεση από τα πλάγια. Το εγχείρημα επιτυγχάνει. Οι εχθροί τρέπονται σε φυγή κι αφήνουν πίσω το Τσουμπάρι. Σπεύδουν στα πλοία να σωθούν. Εκείνη τη μεγάλη στιγμή φθάνει από τον Αλμυρό, μετά από πορεία 15 ωρών, ο Γιωργάκης Μαυρομιχάλης με 300 πολεμιστές και τότε όλοι μαζί – ακόμη και οι δρεπανηφόρες γυναίκες ορμούν προς την ακτή. Λέει το μοιρολόι: «΄Ανοιξ’ η μάχη κι ο καβγάς, κι εγίνη ξεσυνέριση σ’ όλα τα Σπαρτιατόγγονα, ποίοι θα πάσε μπροστινοί….». Παρά τους 1000 κανονιοβολισμούς που έριξαν τα αιγυπτιακά πλοία προς εκφοβισμό, τίποτα δεν μπορούσε να ανακόψει την ορμή των Μανιατών και των Μανιατισσών. Το μέρος είναι εξαιρετικά δύσβατο. Ο σημερινός επισκέπτης που φθάνει στο γιαλό με αυτοκίνητο, δεν το καταλαβαίνει. Οι πέτρες είναι τόσο αιχμηρές που σχίζουν. Έτσι μπορεί να εξηγηθεί η μαρτυρία αυτόπτη ότι ο τόπος γέμισε κουφάρια και ο όρμος του Διρού κοκκίνισε από το αίμα. Ήταν δύσκολη η διαφυγή από μια τέτοια κακοτράχαλη περιοχή. Εδώ διέπρεψαν πιο πολύ οι γυναίκες. Τα δρεπάνια τους θέρισαν τα κεφάλια. Το μοιρολόι τελειώνει με ένα εγκώμιο των γυναικών: «Εύγε σας, μεταεύγε σας γυναίκες, άντρες γίνατε, σαν αντρειωμένες κρούετε, σαν Αμαζόνες μάχεστε!». Ο ύμνος δεν είναι σχήμα υπερβολής σαν αυτά που συνηθίζει η λαϊκή παράδοση. Ο αυστηρός και έγκυρος ιστορικός, ο Μεσολογγίτης Σπυρίδων Τρικούπης, γράφει: Άνδρες εφάνησαν και αυταί αι δραπανηφόροι Μανιάτιδες και άξιον μνήμης το εξής ανδραγάθημα μιας αυτών. Θερίζων ο γέρων Βοζίκης τον επί της παραλίας αγρόν του συνελήφθη υπό δύο Αιγυπτίων. Καταγινομένων δε εις δέσμευσίν του, επέπεσεν η συνθερίζουσα θυγατέρα του Πανώρηα, έκοψε το λάρυγγα του ενός και βοηθούμενη του πατρός της εφόνευσε και τον άλλον. Την ίδια θλιβερή τύχη είχαν και οι εισχωρήσαντες μέχρι την Καυχιώνα 150 Αλβανοί, που υποχρεώθηκαν, κλεισμένοι σε κάποιους πύργους να παραδοθούν και να κοσμήσουν τον θρίαμβο των Μανιατών. Δύο μήνες μετά ο Ιμπραήμ προσπάθησε, τούτη τη φορά από την ανατολική πλευρά του Ταϋγέτου, να διεισδύσει στην Μάνη. Στον Πολυάραβο έγινε ο τάφος του στρατού του. Και σε τούτη τη μάχη δεν έλειψαν οι γυναίκες. Μια από αυτές η Ελένη, πέτυχε, όπως λέει ο Τρικούπης, «γυναικείον αρίστευμα». Και επιλέγει ο σπουδαίος ιστορικός: «Δις επάτησεν την Μάνην και δις κατησχύνθη ενώπιον ολίγων ο Ιμβραήμιος».4 Σήμερα μετά από έτη πολλά η πατρίς ευγνωμονούσα αποτίει φόρο τιμής στην ηρωίδα γυναίκα της Μάνης. Χάλκινος ανδριάς μανδηλοφόρου και δρεπανηφόρου γυναικός κοσμεί το αιματοπότιστο χωριό. Ο καλλιτέχνης δεν ηθέλησε να δώσει ρητορικό τόνο στη σύνθεση. Το άγαλμα, που η θέση το αδικεί, έχει το μεγαλείο της απλότητας και την απλότητα του μεγαλείου. Ευχαριστίες οφείλονται πολλές και προς πολλούς, μα πιο πολύ στο φίλο Ακαδημαϊκό και σπουδαιότατο γιατρό Γρηγόρη Σκαλκέα, τον έξοχο συμπολίτη μας, που έκανε τάμα ζωής να στηθεί τούτο το άγαλμα που συμβολοποιεί την πετρώδη θέληση της Μανιάτισσας στο πετρώδες τοπίο του Διρού, για να έρχονται προσκυνητές κι από τις επόμενες γενιές να κλίνουν ευλαβικά το γόνυ μπρος στη μορφή της γυναίκας που ήξερε να ζει με τιμή και να πεθαίνει με τιμή, για την τιμή του τόπου της. Έτσι το όνομα της Μάνης θα δοξάζεται και στα χρόνια που έρχονται. Ο χρόνος, ο φθονερός γέρων του Κάλβου, δεν θα σκεπάσει με το πέπλο της λήθης το κατόρθωμα των Αμαζόνων της Μάνης. Ας επιτραπεί και στην ημετέρα λογιοσύνη η κατάθεση μιας ταπεινής προσφοράς. Ένα επίγραμμα στις γυναίκες της Μάνης σε δωρικό λόγο που προσιδιάζει στο δωρικό ήθος της:Κούραις Λακαίναις ευάνδρω Σπάρτας πολεμίοις ομοσειούσαις δρεπάνοις τε ολεμβρότοις χρησαμέναις προπετή τε δε και οθνείον ολετήρα υπερτόνω φρονήματα Διροί κατακανούσαις ελευθερίαν τε αμνισάσαις τόδε ανατίθεμεν τεκμήριον.Στις γυναίκες της παλληκαρομάνας Σπάρτης που σαν άντρες επιτέθηκαν στον εχθρό και με θανατερά δρεπάνια κατέσφαξαν στον Διρό τον ξενόφερτο και αναιδή καταστροφέα, πιο γενναίες από τους γενναίους, και που κατέκτησαν με το σπαθί τους την αιώνια ελευθερία, κάνουμε τούτο το αφιέρωμα, ως δείγμα μιας αγέραστης ανάμνησης.5
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.