Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Παρασκευή, 21 Ιανουαρίου 2022

Εισήγηση του κ. Νεκτάριου Κεφαλογιάννη, Αρχιτέκτονα Μηχανικού ΕΜΠ, στο 11o Συνέδριο ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ

11o Συνέδριο ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ. Εισήγηση στο Συνέδριο. Τίτλος Εισήγησης: “Παράκτιος Σχεδιασμός. βελτίωσης του Παράκτιου Χώρου”.ΣτρατηγικέςανάπτυξηςκαιΕισηγητής: Νεκτάριος Κεφαλογιάννης, Αρχιτέκτονας Μηχανικός ΕΜΠ. (nkefalogiannis@teemail.gr) Λέξεις-Κλειδιά: Παράκτιος σχεδιασμός, τουρισμός, σχεδιασμός ανάμεσα σε κλίμακες. Θεματική Ενότητα: Η εισήγηση εντάσσεται στην Ενότητα 5: “Πολιτική για την Αρχιτεκτονική στη Σύγχρονη Ελλάδα”. Υποενότητες: α) Νησιωτική Πολιτική. Το Αιγαίο χώρος ανάπτυξης υπερτοπικής σημασίας. β) Νέες στρατηγικές για την Χωροταξία, την Πολεοδομία και την Αρχιτεκτονική. Εισήγηση: Ο παράκτιος χώρος διαχρονικά αποτελούσε ζωτικής σημασίας περιοχή για την ανάπτυξη της οικονομικής και κοινωνικής ζωής μιας μεσογειακής χώρας. Δεν είναι τυχαίο ότι στο μεσογειακό χώρο οι παράκτιες περιοχές είχαν την μεγαλύτερη και γρηγορότερη ανάπτυξη, προσελκύοντας μεγάλο μέρος πληθυσμού. Προφανώς σε αυτό συνέβαλαν πολλοί παράγοντες, από τις κλιματικές συνθήκες μέχρι την ευκολία επικοινωνίας και ανάπτυξης του εμπορίου διαμέσου των θαλάσσιων συνδέσεων. Σε όλο το μεσογειακό χώρο η παράκτια ζώνη τους τελευταίους αιώνες γνώρισε μια μεγάλη ανάπτυξη, με συγκέντρωση πληθυσμού και οικονομικής δραστηριότητας. Παρόλα αυτά, η προαναφερθείσα συγκέντρωση του πληθυσμού και της οικονομικής δράσης (και της συνεπακόλουθης κατασκευαστικής ενασχόλησης) εμφανιζόταν σε μεσαίου ή μεγάλου μεγέθους αστικά κέντρα, αφήνοντας τις ενδιάμεσες περιοχές (το μεγαλύτερο συνεπώς μέρος της έκτασης της παράκτιας ζώνης) στη φυσική της κατάσταση, με ότι αυτό συνεπάγεται για την ευαίσθητη οικολογική ισορροπία στην περιοχή συνάντησης της θάλασσας με την ξηρά. Η πραγματικότητα όμως αλλάζει ριζικά τα τελευταία χρόνια, κυρίως εξαιτίας της εμφάνισης ενός μαζικού φαινομένου, του τουρισμού. Ο τουρισμός είναι συνεπακόλουθο των μεγάλων αλλαγών στις εργασιακές σχέσεις (καταρχήν στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική), αλλά και στον τρόπο ζωής. Το δικαίωμα στον ελεύθερο χρόνο (που σταδιακά αυξανόταν σε σχέση με τον εργάσιμο χρόνο) και οι νέες μορφές διαχείρισής του, από μια μεγάλη μάζα του πληθυσμού, οδήγησε στην μαζικοποίηση μιας δραστηριότητας, που παλιότερα ήταν προνόμιο ορισμένων λίγων πλουσίων (των περιηγητών), αλλά και στο τρόπο (μορφή) άσκησης αυτής της δραστηριότητας. Όπως είναι γνωστό, ο τουρισμός έχει πολλές μορφές και η ποικιλομορφία του ίσως είναι η βασική αιτία που τον καθιστά ελκυστικό για μελέτη. Όμως, κυρίως, εμφανίζεται (τουλάχιστον μέχρι τις μέρες μας) με την μορφή του “ήλιος και θάλασσα”, δηλαδή της μαζικής μετακίνησης πληθυσμού (για 7-10 μέρες) από τις βορειότερες χώρες στις νοτιότερες (στην περίπτωση της Ευρώπης, στις μεσογειακές χώρες), για μια χαλαρή παραμονή στις παράκτιες περιοχές (επί το πλείστον τους καλοκαιρινούς μήνες), απολαμβάνοντας τις ιδιαίτερες κλιματικές συνθήκες που τις χαρακτηρίζουν. Θα πρέπει σε αυτό το σημείο, να δώσουμε ιδιαίτερο βάρος στον χαρακτήρα της μαζικότητας αυτού του φαινομένου, μια και το μέγεθός του είναι καθοριστικό για την επίδραση που προκαλεί στο φυσικό και κτισμένο περιβάλλον. Εξάλλου, ο γνωστός Έλληνας φιλόσοφος και μελετητής της κοινωνικής οντολογίας, ο Παναγιώτης Κονδύλης, έχει διεισδυτικά αναλύσει και παρουσιάσει τη σημασία των μεγεθών στην σημερινή μαζική κοινωνία.Η μαζικότητα του τουριστικού φαινομένου. © Laura CantarellaΣυνεπώς το μέγεθός του, και όχι ο τουρισμός ως φαινόμενο γενικά, είναι η κύρια αιτία της αλλαγής της φυσιογνωμίας του παράκτιου χώρου τα τελευταία χρόνια. Είχαμε αναφέρει παραπάνω ότι η έντονη ανάπτυξη των τελευταίων αιώνων στον παράκτιο χώρο, για τις αιτίες που προαναφέραμε, είχε συγκεντρώσει την οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή (άρα κατά συνέπεια, την κατασκευαστική δραστηριότητα) σε συγκεκριμένα αστικά κέντρα, επιτρέποντας τη διατήρηση των ενδιάμεσων παράκτιων περιοχών (που ήταν και το μεγαλύτερο τμήμα της έκτασης) σε μια σχετικά φυσική κατάσταση, με μικρές εξαιρέσεις.Μια τυπική ελληνική χωρική διάθρωση της παράλιας ζώνης (Σταλίδα, Ηράκλειο Κρήτης) Η μαζικότητα του τουρισμού τις τελευταίες δεκαετίες έρχεται να αλλάξει ριζικά τη φυσιογνωμία αλλά και τη δομή αυτών των περιοχών. Η αστική διάχυση (γνωστή ως το φαινόμενο του sprawl), η ασυνεχής οικοδόμηση των παράκτιων περιοχών (αναφερόμαστε στη μικρή κλίμακα), η οικονομική εκμετάλλευση των παραλιών, η εντατικοποίηση κατασκευής υποδομών σε στεριά και θάλασσα (για εύκολη πρόσβαση όλων των παράλιων περιοχών) έχει οδηγήσει σε μια νέα “αστικοποίηση”, σε σύγχρονες εφήμερες, γραμμικές “Μεγαλουπόλεις” που καταλαμβάνουν όλο το μήκος των παράκτιων περιοχών. Είναι εφήμερες γιατί λειτουργούν όσο διαρκεί η τουριστική περίοδο κάθε χρόνο, όμως η παρουσία τους είναι μόνιμη, καταναλώνοντας τον πολύτιμο (μεταξύ άλλων και οικολογικά) πόρο της παράκτιας ζώνης. Δυστυχώς δεν υπάρχουν στατιστικά στοιχεία που να μας δείχνουν το μέγεθος της κατάστασης στην Ελλάδα, αλλά, μια εικόνα του τι συμβαίνει στις μεσογειακές ακτές μπορούν να μας δώσουν στοιχεία από μια παρόμοια τουριστική χώρα, την Ισπανία. Τα πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι έχει ανοικοδομηθεί το 34% της ισπανικής μεσογειακής παράκτιας ζώνης (που εκτίνεται σε βάθος 1 km). Στις κυρίως τουριστικές περιοχές της χώρας (την Ανδαλουσία και την Καταλονία) το ποσοστό ανέρχεται σε 39%. Εκτιμάται ότι λόγω της κατασκευαστικής δραστηριότητας, κάθε μέρα ανοικοδομείται στην ισπανική μεσογειακή παράλια ζώνη έκταση ίση με 3 γήπεδα ποδοσφαίρου. Η εύκολη λύση θα ήταν να κατηγορήσουμε το τουρισμό για τα προβλήματα των παράκτιων περιοχών και να προτείνουμε μια στρατηγική ανάσχεσης και επιβράδυνσης του τουριστικού φαινομένου. Όμως, μια τέτοια “εύκολη” λύση θα είχε ολέθριες συνέπειες για την ελληνική οικονομία και την ανάπτυξη της χώρας. Είναι γνωστό ότι ο τουρισμός συμβάλει (άμεσα και έμμεσα) στην ελληνική οικονομία παρέχοντας το 18,2% του ΑΕΠ. Η απασχόληση στο τουριστικό τομέα αντιστοιχεί στο 19,1% του συνόλου. Είναι συνεπώς ένας στρατηγικός τομέας της ελληνικής οικονομίας. Οφείλουμε, λοιπόν, να αναπτύξουμε ένα σχεδιασμό του τουριστικού φαινομένου, πιο βιώσιμου και λειτουργικού, με την εισαγωγή καινοτόμων στοιχείων που να επιτρέπουν την ποιοτική βελτίωσή του και ταυτόχρονα να καθορίζουν τον τρόπο ανάπτυξής του στον χώρο. Σε αυτό το σημείο, καίριος πρέπει να είναι ο ρόλος των αρχιτεκτόνων και των άλλων επιστημών του χώρου. Σε αυτή την κατεύθυνση μπορεί να συμβάλει ο παράκτιος σχεδιασμός. Πρόκειται για ένα σχεδιασμό που κινείται ανάμεσα σε διάφορες κλίμακες και σκοπό έχει να αντιμετωπίσει τα χωρικά ζητήματα που εγείρονται σε διαφορετικά επίπεδα: από τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό μέχρι το χωροταξικό σχεδιασμό. Έχει ιδιαίτερα αναπτυχθεί σε χώρες όπως η Ισπανία, όπου τα θέματα της επίδρασης του τουρισμού στις παράκτιες περιοχές έχουν γίνει επιτακτικά και χρήζουν μια ιδιαίτερη προσέγγιση για να καταστούν ορισμένες περιοχές βιώσιμες. Όπως επίσης για να σχεδιαστούν ολιστικά και να θωρακιστούν άλλες περιοχές που εισέρχονται τώρα σε μια πιο εντατική τουριστική φάση. Θα πρέπει να επικεντρωθούμε αρχικά στο χαρακτηριστικό του παράκτιου σχεδιασμού να χρησιμοποιεί ταυτόχρονα διαφορετικές κλίμακες ώστε να έχει μια πιο συνολική επίλυση των προβλημάτων. Είναι γνωστό ότι οι παράκτιες περιοχές είναι ο κατεξοχήν μη σχεδιασμένος χώρος, σε όλες τις κλίμακες. Είναι αναμενόμενο συνεπώς να εντοπίζονται χωρικά προβλήματα σε διάφορα επίπεδα που καταστούν οποιαδήποτε προσπάθεια σχεδιασμού χώρου σε μεμονωμένες κλίμακες ατελέσφορη και αναποτελεσματική. Ήταν κοινή πρακτική στο παρελθόν να γίνεται απόπειρα οργάνωσης του χώρου και επίλυσης των ζητημάτων που παρουσιάζονταν σε χωροταξικό επίπεδο, αφήνοντας να διευθετηθούν τα οποιαδήποτε επιμέρους χωρικά προβλήματα σε μικρότερες κλίμακες, κατεβαίνοντας σταδιακά από τις μεγαλύτερες στις μικρότερες. Αυτό έχει αποδειχθεί από την πραγματικότητα ότι ήταν αναποτελεσματικό, μια και έχει παρατηρηθεί ότι η εστίαση σε χωρικά προβλήματα που εμφανίζονται εντονότερα σε μικρότερες κλίμακες επιβάλει τον επανακαθορισμό προτεραιοτήτων και επιλογών σε μεγαλύτερες κλίμακες, κάτι που δεν συνέβαινε με την προηγούμενη πρακτική. Για να εντοπισθούν και να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά οι χωρικές δυσλειτουργίες του παράκτιου χώρου πρέπει να εστιάζουμε σε προβλήματα και όχι κλίμακες και να επιδιώκουμε να επιλύουμε τις επιμέρους εκφάνσεις τους με ένα σχεδιασμό που κινείται ταυτόχρονα σε διάφορες κλίμακες και συνδέει τις σχεδιαστικές επιλύσεις των διαφόρων κλιμάκων σε μια συνεκτική πρόταση.Το μεσογειακό παράκτιο τοπίο. © Laura CantarellaΗ προσέγγιση του χώρου μέσα από διαφορετικές κλίμακες μπορεί να είναι ιδιαίτερα παραγωγική και δημιουργική, μια και προσφέρει την δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν ταυτόχρονα διαφορετικά σχεδιαστικά εργαλεία. Στην διεθνή αρχιτεκτονική κοινότητα πια υπάρχει η αναφορά στον όρο “transcalar approach of space”, δηλαδή, “διακλιμακιακή προσέγγιση του χώρου”, κατά την οποία, για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση μιας πρότασης θα πρέπει να δουλεύονται ταυτόχρονα διαφορετικές κλίμακες, από τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό μέχρι την χωροταξία. Η συνεχή μετατόπιση της εστίασης σε διαφορετικές κλίμακες δίνει στον μελετητή την δυνατότητα να ελέγξει καλύτερα τα μεθοδολογικά και σχεδιαστικά εργαλεία του και να αντιμετωπίσει επαρκέστερα τις προκλήσεις των, ολοένα και πιο σύνθετων, χωρικών προβλημάτων. Το συνεχές “ανεβοκατέβασμα” των κλιμάκων, η “ανοικτή” οπτική του χώρου (δίνοντας έμφαση στις οικονομικές και κοινωνικές πραγματικότητες της κάθε περιοχής) και η παρακολούθηση της εξέλιξης των προβλημάτων σε βάθος χρόνου (επιβάλλοντας χρονικές φάσεις των εφαρμογών, με επικαιροποιήσεις), μπορεί να εξασφαλίσει πιο ρεαλιστικές σχεδιαστικές προτάσεις και έναν πιο συνεκτικό και λειτουργικό χώρο. Ο ρόλος του αρχιτέκτονα (επιστήμονα που, λόγω των σπουδών του και του αντικειμένου του, μπορεί να αναλύσει πολύπλοκα προβλήματα και να συνθέσει επιμέρους επιλύσεις σε μια ολοκληρωμένη πρόταση) δυστυχώς δεν είναι ισχυρός στην δημόσια συζήτηση που σιγά-σιγά αναπτύσσεται. Ο αρχιτέκτονας δεν έχει ακόμα πετύχει να συνδέσει τον χώρο (και τον ποιοτικό σχεδιασμό του) με την δυνατότητα βιώσιμης (όχι μόνο οικονομικά και περιβαλλοντικά) ανάπτυξης του τουρισμού. Ο τουρισμός πέρα από ένα εργαλείο ανάπτυξης μιας περιοχής (που οφείλει όμως να σχεδιασθεί προσεκτικά, για να εφαρμοσθεί επιτυχώς), προκαλεί συγκεκριμένες δυσλειτουργίες και προβλήματα. Αυτά τα προβλήματα και οι δυσλειτουργίες παράγουν συγκεκριμένες επιπτώσεις στο χώρο, με διαφορετικές μορφές σε διαφορετικές κλίμακες. Ο μελετητής αυτού του μαζικού φαινομένου, κατά συνέπεια, οφείλει να έχει την ικανότητα να παρακολουθεί τις προαναφερθείσες επιπτώσεις και συνέπειες, αναγνωρίζοντάς τις στις επιμέρους κοινωνικο-οικονομικές μορφές τους και στις διαφορετικές κλίμακες. Ο παράκτιος σχεδιασμός προσφέρει και κάτι ακόμα, την αντίληψη του παράκτιου χώρου ως μια ενότητα. Ο παράκτιος χώρος στο παρελθόν δεν μελετούνταν ως μια οντότητα, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης “επικράτειας”, όπως είναι πχ μια περιφέρεια. Στον παράκτιο σχεδιασμός ο κρίσιμος για μελέτη χώρος είναι αυτός που ορίζεται από τις ακτές και έχει βάθος μέχρι 1 km (με εξαίρεση τις περιοχές που για πρακτικούς και λειτουργικούς λόγους επιβάλλεται η μεγαλύτερη διείσδυση στην ενδοχώρα). Σε αυτήν την περιοχή μελέτης συμπεριλαμβάνεται και κομμάτι της θαλάσσιας ζώνης, ώστε πράγματι να αποτελεί την κρίσιμη οικολογικά περιοχή συνύπαρξης της στεριάς με την θάλασσα. Η συνύπαρξη σε αυτή την ζώνη αστικών, ημιαστικών και γεωργικών περιοχών, όπως και διαφορετικών χρήσεων, επιτρέπει την δυναμική ανάλυση του χώρου και την ευρύτερη κατανόηση των προβλημάτων του.LandLinks. Σχεδιαστική πρόταση από την αρχιτεκτονική ομάδα ACTAR. © Actar Arquitectura Ο παράκτιος σχεδιασμός λόγω της περιπλοκότητας των προβλημάτων δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί αποκλειστικά από τους αρχιτέκτονες, τους πολεοδόμους και τους χωροτάκτες. Απαιτεί τη συγκρότηση μιας ευρύτερης ομάδας μελέτης, με διεπιστημονικό χαρακτήρα, στην οποία εκτός από τους αρχιτέκτονες και τους λοιπούς επιστήμονες του χώρου, οφείλουν να συμβάλουν, για παράδειγμα, οικονομολόγοι, περιβαλλοντολόγοι, κοινωνιολόγοι και συγκοινωνιολόγοι, για να αναφέρω μερικούς από αυτούς. Μια και ο παράκτιος χώρος (κυρίως στις μη αστικές περιοχές του) κυριαρχείται από το φαινόμενο του τουρισμού, είναι σημαντική η συναντίληψη των οικονομικών μεγεθών και των πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων κατά τον σχεδιασμό. Ο παράκτιος σχεδιασμός οφείλει να συγκροτήσει στρατηγικές ανάπτυξης και βελτίωσης του παράκτιου χώρου που να είναι άμεσα συνδεδεμένες με την τοπική πραγματικότητα και να προκύπτει από in-situ ανάλυση της περιοχής για να έχει ελπίδες επιτυχίας. Έχει παρατηρηθεί, παραδείγματος χάριν, ότι ο τουρισμός επιδρά με διαφορετικό τρόπο στις επιμέρους περιοχές, όχι μόνο εξαιτίας των πολιτιστικών συνθηκών που επικρατούν σε αυτές, αλλά κυρίως λόγω της αστικής (ή μη) δομής και σύνθεσης των περιοχών αυτών, καθώς και το βαθμό άναρχης ή οργανωμένης ανάπτυξης του τουρισμού κατά την πρώτη φάση. Οφείλει συνεπώς να συνειδητοποιήσει ότι η άναρχη ανάπτυξη του τουρισμού (κάτι που κυρίως συνέβη στον ελληνικό χώρο) οδήγησε στην δημιουργία παράκτιου ενοτήτων με παντελή απουσία του δημόσιου χώρου. Αυτό καταστεί μη βιώσιμη κοινωνικά μια τέτοια παράκτια ενότητα, με αποτέλεσμα να χρειαστεί να καταφύγει ο σχεδιασμός στην “χωρική ανακύκλωση” ορισμένων περιοχών της για να δοθεί τόπος σε υβριδικές μορφές δημόσιου χώρου. Αυτές οι υβριδικές μορφές δημόσιου χώρου θα συγκροτήσουν την ραχοκοκαλιά της νέας παράκτιας πραγματικότητας. Εν κατακλείδι, είναι κοινός τόπος ότι ο παράκτιος χώρος, στην Ελλάδα αλλά και γενικότερα στη Μεσόγειο, έχει υποστεί μια έντονη μεταβολή τις τελευταίες δεκαετίες. Το κύριο όχημα της μεταβολής είναι η ανάπτυξη του τουρισμού σε αυτόν. Αυτή η πραγματικότητα οφείλουμε να την εντάξουμε στον σχεδιασμό και αντί να την αφορίζουμε, να επιχειρήσουμε να δούμε πώς από αιτία του προβλήματος μπορεί να εξελιχθεί σε μέρος της λύσης. Προφανώς η επίδραση του τουρισμού στον παράκτιο χώρο είναι ισχυρή, με έντονη αρνητική χροιά στις περιοχές εκείνες που δεν αναπτύχθηκε ένας σχεδιασμός που να εξομάλυνε τις αρνητικές συνέπειες και να συγκροτούσε ένα μηχανισμό ανταποδοτικών ωφελειών. Δυστυχώς αυτή η πραγματικότητα κυριάρχησε στην ελληνική παράκτια ζώνη. Αυτό δεν συνεπάγεται όμως ότι δεν υπάρχουν εργαλεία μεταβολής της σημερινής κατάστασης. Ο παράκτιος σχεδιασμός μπορεί να αποτελέσει ένα από αυτά, δίνοντας έμφαση σε ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του, την αντίληψη του παράκτιου χώρου ως μια ενότητα. Βιβλιογραφία: 1) Ash, J. and Turner, L., (1976), The golden hordes: International tourism and the pleasure periphery, St. Martin’s Press: New York. 2) Basauri, L. and Berc, D., (2008), Tourism-Dispersion-Camouflage, Merz & Solitude: Stuttgart. 3) Frausto, S. and Ockman, J., (2005), Architourism. Authentic, escapist, exotic, spectacular, Prestel: Munich. 4) Hall, C. M., (1994), Tourism and politics: policy, power and place, Wiley: New York. 5) Lash, S. and Urry, J., (1994), Economies of Signs and Space, SAGE Publications: London. 6) Menis, F., (2006), Movilidad, turismo, innovación: Mobility, tourism, innovation. Taller de arquitectura y urbanismo, Adeje, Tenerife, 2005, Gustavo Gili: Barcelona. 7) Ockman, J. and Frausto, S. (eds.), (2005), Architourism authentic, escapist, exotic, spectacular, Prestel: Munich. 8) Urry, J., (1990), The Tourist Gaze: Leisure and travel in Contemporary Societies, SAGE Publications: London. 9) Κονδύλης, Π., (2000), Η παρακμή του αστικού πολιτισμού, από τη μοντέρνα στη μεταμοντέρνα εποχή και από το φιλελευθερισμό στη μαζική δημοκρατία, Εκδόσεις Θεμέλιο: Αθήνα.
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.