Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Δευτέρα, 09 Δεκεμβρίου 2019

"... Η Αθήνα αντιμετώπιζε εξ αρχής πρόβλημα λειψυδρίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Σόλων θέσπισε νόμο για να ρυθμίσει τη διαμόρφωση των φρεάτων-κρηνών ..."

Παρουσίαση του Hermann J. Kienast, Δρος Αρχιτεκτονικής, ερευνητή του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών, αντεπιστέλλοντος μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, σε αφιέρωμα της εφημερίδας ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ) του 2002 με τίτλο Η ΥΔΡΕΥΣΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Η ύδρευση της αρχαίας Αθήνας του Hermann J. Kienast Δρος Αρχιτεκτονικής, ερευνητή του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών, αντεπιστέλλοντος μέλους της Ακαδημίας ΑθηνώνΥΔΡΑΓΩΓΕΙΑ εμφανίζονται στην Ελλάδα στα τέλη της αρχαϊκής εποχής. Δεν γνωρίζουμε πού κατασκευάστηκε το πρωιμότερο υδραγωγείο, σύμφωνα όμως με όλες τις ενδείξεις, πρώτο πρέπει να υπήρξε το θεαματικό Ευπαλίνειον όρυγμα της Σάμου. Πάντως στο μισό του 6ου αι. π.Χ. κατασκευάστηκαν έργα παροχής ύδατος σε όλες τις σημαντικές πόλεις. Οι λόγοι αυτής της εξέλιξης μπορούν να αναζητηθούν στην αποφασιστική αλλαγή των γενικών καιρικών συνθηκών, στην ταχεία αύξηση του πληθυσμού, στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου ή και απλώς σε πολιτικές σκοπιμότητες. Η Αθήνα αντιμετώπιζε εξ αρχής πρόβλημα λειψυδρίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Σόλων θέσπισε νόμο για να ρυθμίσει τη διαμόρφωση των φρεάτων-κρηνών, όπως επίσης δεν είναι τυχαίο ότι επί δημοκρατίας ένα από τα σπουδαιότερα δημόσια αξιώματα ήταν του λεγόμενου «επιμελητού κρηνών», το οποίο μάλιστα ανέθετε η Εκκλησία του Δήμου. Οι συνθήκες στην Αθήνα δεν ήταν αυτό που θα λέγαμε ευνοϊκές· η περιοχή γύρω από την πόλη ήταν εκ φύσεως άνυδρη. Έτσι για την ύδρευσή της δέν απέμενε άλλη λύση από την εκμετάλλευση των πηγών του Υμηττού, έργο που ξεκίνησε κατά τα τέλη του 6ου αι. π.Χ. και το οποίο συνδέεται με τους Πεισιστρατίδες. Η πατρότητα του υδραγωγείου, ωστόσο, δεν είναι βέβαιη. Ο Θουκυδίδης αναφέρει (II 15, 3-5) «τη βρύση [που], αφού τη διαρρύθμισαν και την εστόλισαν έτσι οι τύραννοι, την λένε σήμερα Εννεάκρουνο, τα παλιά όμως χρόνια που φαίνονταν οι πηγές, την έλεγαν Καλλιρρόη». Μόνον ο Παυσανίας (I 14,1) περιγράφοντας την Εννεάκρουνο συνδέει ρητά το υδραγωγείο με τους Πεισιστρατίδες - αλλά το κάνει 700 χρόνια μετά την κατασκευή του. Η μελέτη του έργου αυτού είναι δυστυχώς αποσπασματική. Ο Ερνέστος Τσίλερ, ο περίφημος αρχιτέκτονας του αθηναϊκού κλασικισμού, ο οποίος τη δεκαετία του 1870 αποπειράθηκε πρώτος αυτός να αποτυπώσει το υδραγωγείο, δεν κατόρθωσε να μας δώσει πλήρη εικόνα του, και δυστυχώς σήμερα είναι πλέον ανέφικτο να καλυφθούν τα κενά, λόγω της έντονης δόμησης. Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα δεδομένα, το υδραγωγείο πρέπει να ξεκινούσε στις πλαγιές του Υμηττού, σε ένα σημείο στο οποίο οι τοπογράφοι Curtius και Kaupert διαπίστωσαν την ύπαρξη πηγής και λειψάνων αρχαίου τείχους. Η διαδρομή του μέχρι την πόλη προσδιορίζεται από λίγα σημεία, και μόνο μέσα στην ίδια την πόλη έχουμε περισσότερα συγκεκριμένα σημεία αναφοράς. Τα τελευταία χρόνια οι εργασίες που έγιναν για το μετρό της Αθήνας πρόσθεσαν και άλλες ενδείξεις για το υδραγωγείο.Υψηλή ποιότητα Κατά τα φαινόμενα, το υδραγωγείο έφτανε μέχρι το ανατολικό άκρο της Ακρόπολης και στην συνέχεια διακλαδιζόταν στον λεγόμενο βόρειο και νότιο κλάδο.1/4 Ο βόρειος κλάδος έφτανε στην Αγορά, όπου κατά τις ανασκαφές που διενήργησε η Αμερικανική Αρχαιολογική Σχολή αποκαλύφθηκε μία σαφώς αρχαϊκή κρήνη, η λεγόμενη νοτιοανατολική, αυτή που ο Παυσανίας ονομάζει Εννεάκρουνο. Ο νότιος κλάδος ακολουθούσε τη νότια πλευρά της Ακρόπολης και διακλαδιζόταν εκ νέου. Η μία διακλάδωση ύδρευε την περιοχή ανάμεσα στον Άρειο Πάγο και την Πνύκα, η άλλη οδηγούσε στην κοινότητα Κοίλη. Τα σημεία αναφοράς για το συνολικό δίκτυο παρουσιάζουν κενά, ωστόσο αρκούν για να τεκμηριώσουν αυτές τις διαδρομές.Τμήμα του υδραγωγείου που αποδίδεται στους Πεισιστρατίδες. Πήλινοι σωλήνες συνδέονται μεταξύ τους με επιλεγμένες μούφες και με πρόσθετο μολύβι χυτευμένο στους αρμούς. Στο πάνω μέρος κάθε σωλήνα υπάρχει οπή (καλυμμένη με σκέπαστρο) για τον περιοδικό καθαρισμό του υδραγωγείου. Το έργο ξεκίνησε κατά τα τέλη του 6ου αι. π.Χ. (φωτ.: Αρχείο Γ' ΕΠΚΑ).Σύμφωνα λοιπόν με τα υπάρχοντα δεδομένα, το υδραγωγείο συνίστατο από έναν κεντρικό αγωγό τροφοδότησης και τρεις καταληκτικούς κλάδους, οι οποίοι τροφοδοτούσαν αρκετές κρήνες. Το συνολικό μήκος του δικτύου είναι πάνω από 6 χλμ. πρόκειται δηλαδή για το υδραγωγείο με το μεγαλύτερο μήκος από τα γνωστά των αρχαϊκών χρόνων. Ο αγωγός, όπως διαπιστώνουμε και σε όλα τα υδραγωγεία της ελληνικής αρχαιότητας, ήταν υπόγειος. Κατά κανονικά διαστήματα υπήρχαν φρέατα τα οποία συνδέονταν μεταξύ τους υπογείως. Οι εργασίες χωρομέτρησης περιορίζονταν στη χάραξη της διαδρομής επί της επιφανείας του εδάφους, στη χωροστάθμηση και στον ακριβή προσδιορισμό του βάθους των φρεάτων, τα οποία κατόπιν συνδέονταν μεταξύ τους υπογείως. Στον πυθμένα του υδραγωγείου τοποθετούνταν πήλινοι υδροσωλήνες μέσα από τους οποίους μεταφερόταν το νερό. Σε αντίθεση με τα ρωμαϊκά υδραγωγεία, στα οποία συχνά το νερό μεταφερόταν μέσα από ανοιχτές αύλακες, στα ελληνικά το νερό μεταφερόταν με κλειστούς πήλινους υδαταγωγούς.2/4 Έχει βρεθεί μεγάλος αριθμός τέτοιων πήλινων αγωγών. Η κατασκευή τους και ιδίως οι λεπτομέρειες στα άκρα τους οι μούφες και τα κολάρα μαρτυρούν υψηλή ποιότητα, ενώ οι διαφορετικές κατασκευαστικές λεπτομέρειες που παρατηρούνται στο έργο μαρτυρούν ότι υπήρξαν διαδοχικές φάσεις κατασκευής και επανειλημμένες επισκευές. Οι λεπτομέρειες αυτές είναι και τα σημαντικότερα σημεία αναφοράς για τη χρονολόγησή του.Διαφωτιστικές παραστάσεις Πέραν όλων αυτών, εξαιρετικά διαφωτιστικές είναι και οι παραστάσεις σε αγγεία. Οι πρώτες παραστάσεις κρηνών που χρονολογούνται στα μέσα του 6ου αι. π.Χ., είναι σπάνιες και φέρνουν την επιγραφή Καλλιρρόη --σημάδι ότι η πηγή στον Ιλισό διαμορφώνεται για πρώτη φορά αρχιτεκτονικά. Αντίθετα, προς το τέλος του 6ου αι.π.Χ. στα αγγεία απεικονίζονται κανονικά κρηναία οικήματα με ποικίλο εξοπλισμό και κατά κανόνα με παραστάσεις γυναικών που κουβαλούν νερό με αμφορείς, πράγμα που παραπέμπει σαφώς στην ύπαρξη από τότε κιόλας κανονικής λεκάνης αντλήσεως (Schoepfbecken) υδραγωγείου. Οι παραστάσεις αυτές αποδεικνύουν με ιδιαίτερα εντυπωσιακό τρόπο ότι η Αθήνα εκείνη την εποχή ήταν πόλη καλά υδροδοτημένη.▲Παράσταση κρήνης σε αττική υδρία με δικιόνια πρόστυλη αρχιτεκτονική διαμόρφωση. Ιωνικοί κίονες φέρουν δωρικό θριγκό με αέτωμα. Ο κρουνός έχει μορφή λεοντοκεφαλής (Μουσείο Martin von Wagner).3/4 Κατά τα φαινόμενα όμως, αυτό ίσχυε μόνο για το κέντρο της Αθήνας και μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Ενδιαφέρον είναι το γεγονóς ότι ο Πλάτων στους Νόμους του διατυπώνει αυστηρότατους κανόνες για την ύδρευση της πόλης. Αν και στο έργο του σκιαγραφεί μια ιδανική πολιτεία, όταν αναφέρεται στην υδροδότηση εννοεί μόνο την Αθήνα. Δίνει πολύ ακριβείς οδηγίες για την κατασκευή κρηνών, και σε κρίσιμες περιπτώσεις αναθέτει στον Αγρονόμο την απόφαση. Είναι αυτονόητο ότι ο Πλάτων δεν θα είχε προβληματιστεί σχετικά, εάν υπήρχε αφθονία νερού. Φαίνεται πως η Αθήνα αντιμετώπιζε πάντα πρόβλημα λειψυδρίας, ώσπου τελικά ο Αδριανός να κατασκευάσει το μεγάλο υδραγωγείο που μετέφερε το νερό από την Πάρνηθα.Βιβλιογραφία 1. 2. 3.Ernst Ziller, «Untersuchungen über die antiken Wasserleitungen von Athen», Α.M. 1877, 107 ff John Mc Kesson Camρ, «The Water Supply of Ancient Αthens», 1979 Renate Toelle Kastenbein, «Das archaische Wasserleitungsnetz fur Αthen», 19944/4
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.

Φόρμα επικοινωνίας
Συμπληρώστε την ακόλουθη φόρμα. Τα πεδία που σημειώνονται με * είναι υποχρεωτικά.
Όνομα*Επίθετο*
E-mail*Τηλέφωνο

Θέμα*
Μήνυμα*
Ελάτε σε επαφή μαζί μας
Για οποιοδήποτε θέμα χρειάζεστε βοήθεια ή διασαφήνιση στείλτε μας e-mail μέσω της φόρμας επικοινωνίας. Θα σας απαντήσουμε όσον το δυνατό γρηγορότερα.