Καλώς ήλθατε

Συνδεθείτε ή εγγραφείτε ως Μέλη, προκειμένου να σχολιάσετε αναρτημένα άρθρα, slides κλπ ή/και να διατυπώσετε τις δικές σας απόψεις για οποιοδήποτε θέμα τεχνικού ενδιαφέροντος.

Κυριακή, 08 Δεκεμβρίου 2019

" ... κρήνες υπάρχουν αρκετές στην τοποθεσία όπου έγινε η πρώτη εγκατάσταση που θα μπορούσε να θεωρηθεί πρόδρομος της Αθήνας, δηλαδή στην περίμετρο της βάσης του βράχου της Ακρόπολης..."

Παρουσίαση του κ. Τάσου Τανούλα, Αρχιτέκτονος - αναστηλωτή, προϊσταμένου του έργου αποκατάστασης των Προπυλαίων, από αφιέρωμα της εφημερίδας ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ) του 2002 με τίτλο Η ΥΔΡΕΥΣΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Αρχαία έργα ύδρευσης στην περίµετρο της Ακρόπολης των Αθηνών του ΤΑΣΟΥ ΤΑΝΟΥΛΑ Αρχιτέκτονος αναστηλωτή, προϊσταµένου του έργου αποκατάστασης των ΠροπυλαίωνΚρήνη κατ’ αρχήν σηµαίνει πηγή ή πηγάδι, φυσικό νερό που αναβλύζει στην επιφάνεια της γnς ή συγκεντρώνεται σε κοιλότητες κάτω από την επιφάνειά της. Τέτοιες κρήνες υπάρχουν αρκετές στην τοποθεσία όπου έγινε η πρώτη εγκατάσταση που θα µπορούσε να θεωρηθεί πρόδροµος της Αθήνας, δηλαδή στην περίµετρο της βάσης του βράχου της Ακρόπολης. Ο µεγάλος όγκος του βράχου είναι ασβεστόλιθος µε πυκνό δίκτυο διαρρήξεων και καρστικών κενών. Ο ασβεστολιθικός αυτός σχηµατισµός κάθεται επάνω σε ένα στρώµα µαργαϊκών σχιστολίθων, οι οποίοι εδώ συµπεριφέρονται ως σχετικώς στεγανοί σχηµατισµοί. Το νερό της βροχής που πέφτει στην επιφάνεια του βράχου κατεβαίνει διά µέσου των ρηγµατώσεων και των καρστικών κενών του ασβεστόλιθου, και φθάνει στη στάθµη όπου ο ασβεστόλιθος έρχεται σε επαφή µε τον υποκείµενο σχιστόλιθο. Εκεί µη µπορώντας να πάει βαθύτερα, το νερό αναγκάζεται να βρει διεξόδους και εµφανίζεται υπό µορφήν πηγών ή φρεάτων στην περιφέρεια της βάσης του ασβεστολιθικού βράχου. Οι κρήνες ή πηγές που µας είναι γνωστές και έχουν νερό ως τις µέρες µας, είναι οι ακόλουθες: Η µυκηναϊκή κρήνη στα βόρεια του Αρρηφορίου. Η πηγή της Κλεψύδρας. Η κρήνη στα δυτικά του Ασκληπιείου. Η πηγή του Ασκληπιείου.Η µυκηναϊκή κρήνη Η αρχαιότερη γνωστή ανθρώπινη παρέµβαση για την εκµετάλλευση µιας φυσικής κρήνης στους πρόποδες της Ακρόπολης είναι η µυκηναϊκή κρήνη, στο µέσο περίπου της βόρειας πλευράς του βράχου. Το νερό συγκεντρώνεται στο κάτω µέρος µιας φυσικής κοιλότητας, η οποία διαµορφώθηκε από τη µετακίνηση ενός µεγάλου κοµµατιού βράχου που έχει αποσπασθεί από τον κύριο κορµό της Ακρόπολης και έχει ολισθήσει προς βορράν. Η κοιλότητα αυτή έχει ύψος 34 m, και έχει το ανώτερο άνοιγµά της στην επάνω επιφάνεια του βράχου. Οι άνθρωποι τη εποχής εκείνης στήριξαν στον βράχο της κοιλότητας ένα ξύλινο δικτύωµα µε το οποίο στερέωσαν µια αργολιθοδοµή, επάνω στην οποία στήριξαν βαθµίδες από σχιστόλιθο. Η κατασκευή αυτή χρονολογείται στο δεύτερο µισό του 13ου αι. π.Χ., (είναι δηλαδή σύγχρονη µε την κατασκευή της µυκηναϊκής κυκλώπειας οχύρωσης στην κορυφή του βράχου) και αποσκοπούσε στη διασφάλιση νερού για τη νεόδµητη οχυρή ακρόπολη.1/7 . ▲Σχεδιαστική απεικόνιση της σχισµής µε τη µυκηναϊκή κρήνη, στη βόρεια πλευρά του βράχου της Ακρόπολης (κατά Broneer). Αριστερά, τοµή στον βράχο κοιτάζοντας ανατολικά. ∆εξιά, όψη του βράχου στη νότια πλευρά της σχισµής. Σηµειώνονται επίσης οι ξύλινες βαθµίδες της πρόσβασης (από Α έως B), οι πέτρινες βαθµίδες της πρόσβασης (από B έως Γ) και η πηγή (∆).Φαίνεται ότι η κρήνη αχρηστεύθηκε τριάντα µε σαράντα χρόνια αργότερα, όταν ένας σεισµός κάλυψε µε χώµα το κατώτερο τµήµα τη φυσικής κοιλότητας, καθιστώντας το νερό απρόσιτο. Το ανώτερο και µεγαλύτερο τµήµα της κοιλότητας παρέµεινε πάντοτε γνωστό και προσπελάσιµο, όµως το κατώτερο τµήµα αποκαλύφθηκε µόνον µε τις ανασκαφές του Broneer το 1937.2/7 Η Κλεψύδρα Η πλουσιότερη από όλες τις φυσικές πηγές που περιβάλλουν τη βάση του βράχου της Ακρόπολης είναι η Κλεψύδρα, στη βάση της βορειοδυτικής γωνίας του βράχου. Η πηγή της Κλεψύδρας καθ’ αυτήν άργησε να εντοπισθεί, αλλά το νερό της άρχισε να χρησιµοποιείται µε έµµεσους τρόπους από πολύ νωρίς. Έτσι, κατά τη νεολιθική περίοδο ανοίχτηκαν φρέατα προς βορράν της, ενώ κατά τον 13ο αι. π.Χ., εντοπίσθηκε το στόµιο της πηγής και άρχισε η συστηµατική άντληση του νερού της. Η πηγή διατηρήθηκε στη φυσική αυτή κατάσταση ως τον 5ο αι. π.Χ., διαµορφώθηκε δε και η πρόσβαση στην παλαιά Εµπεδώ, η οποία µετονοµάσθηκε τώρα σε Κλεψύδρα. Κατασκευάστηκε, δηλαδή, ένα στηθαίο στο επίπεδο του εδάφους από το οποίο µερικές βαθµίδες οδηγούσαν σε ένα χαµηλότερο δάπεδο. Από αυτό µπορούσε κανείς να αντλήσει το νερό που συγκεντρωνόταν σε µια ορθογωνική δεξαµενή, από τα τοιχώµατα της οποίας, από τις εξόδους των φυσικών κοιλοτήτων του βράχου, ανέβλυζε το νερό.▲Τοµή και κάτοψη της Κλεψύδρας και του υπερκειµένου τµήµατος του βράχου της ΑκροπόλεωςΥποτυπώδης ήταν και η υδραυλική τεχνολογία που χρησιµοποιήθηκε στην αξιοποίηση του νερού της κρήνης που αναβλύζει ως σήµερα στη βάση του βράχου της Ακρόπολης στη βορειοανατολική γωνία του ιερού του Ασκληπιού. Η απολάξευση της φυσικής κοιλότητας του βράχου, ούτως ώστε να πάρει την κανονική µορφή γεωµετρηµένου θολωτού χώρου, είναι ενδιαφέρουσα κυρίως από την έποψη τη λιθοξοϊκής τέχνης.3/7 Η κρήνη στα δυτικά του Ασκληπιείου Στη νότια πλευρά του βράχου της Ακρόπολης επίσης, στα δυτικά της ιωνικής στοάς του ιερού του Ασκληπιού, υπάρχει ακόµη µια κρήνη, το νερό της οποiας εµφανίζεται κάτω από τη φυσική επιφάνεια του εδάφους. Στα τέλη του 6ου αι. π.Χ., κατασκευάστηκε µια ορθογωνική σε κάτοψη δεξαµενή συγκέντρωσης και άντλησης του νερού, που περιβαλλόταν από πολυγωνική τοιχοποιία. ∆εν διατηρούνται ίχνη κονιαµάτων. Η κρήνη αυτή είχε αρχιτεκτονική διαµόρφωση, ένα προστώο µε κίονες για την προστασία των υδρευοµένων από τις καιρικές συνθήκες, σύµφωνα µε τα πρότυπα των κρηνών που κόσµησαν τους δηµόσιους χώρους της αρχαϊκής Αθήνας και συνδέονται µε το αρχαϊκό σύστηµα ύδρευσης το οποίο αποδίδεται στον Πεισίστρατο. Κάποτε η λέξη «κρήνη» έφτασε, κατά συνεκδοχήν, να σηµαίνει κάθε είδος οικοδοµήµατος από το οποίο µπορεί κανείς να προµηθευτεί νερό, ανεξαρτήτως του αν το νερό αυτό προέρχεται από επιτόπια πηγή (ή φρέαρ) ή αν έρχεται από µία ή περισσότερες µακρινές πηγές µέσα από ένα σύστηµα υδραγωγών (και ανεξαρτήτως του αν το νερό συγκεντρώνεται σε γούρνες από όπου αντλείται ή ρέει από κρουνούς).▲ H κρήνη στα δυτικά του Ασκληπιείου, τέλη 6ου αι. π.Χ. Τοµή, κοιτάζοντας ανατολικά. Σχεδιαστική απεικόνιση από τον Ιωάννη Τραυλό.Τέτοιας λογής κρήνες έπαιζαν σπουδαίο ρόλο στην καθηµερινή ζωή της Αθήνας και εικονίζονται πολύ συχνά σε αγγεία, κυρίως σε υδρίες όπου µεταφερόταν και φυλασσόταν το νερό. Οι απεικονίσει αυτές έχουν µεγάλη διακοσµητική και ρωπογραφική αξία και, επιπλέον, δίνουν πολλά στοιχεία για την αρχιτεκτονική διαµόρφωση των κρηνών. Οι κρήνες των αγγειογραφιών χαρακτηρίζονται από µια στοά µε κίονες και θριγκό, στο βάθος της οποίας υπάρχει ένας τοίχος µε κρουνούς από όπου εκρέει το νερό. Το νερό φαίνεται να ρέει κατά κανόνα από τα στόµατα κεφαλών ζώων συνήθως λεόντων ή σατύρων, και σπάνια από κρουνούς µε πιο σύνθετα διακοσµητικά θέµατα.4/7 Σε πολλές απεικονίσεις κρηνών υπάρχουν, µπροστά στους κρουνούς, µικρές εξέδρες, µεµονωµένες ή συνεχείς, για την τοποθέτηση των αγγείων κατά την ύδρευση. Τα αρχαιολογικά δεδοµένα δείχνουν ότι υπήρχε και σύστηµα απορροής του νερού που έρρεε αδιάκοπα από τους κρουνούς.Η Καλλιρρόη και η Eννεάκρουνος Ανάµεσα στις αρχαιότατες κρήνες της πόλης της Αθήνας που αναφέρονται στις γραπτές πηγές, υπάρχουν και δύο εξαιρετικά διάσηµες: η Καλλιρρόη και η Eννεάκρουνος. ∆υστυχώς, οι πληροφορίες που µας δίνουν οι αρχαίες φιλολογικές πηγές συγχέονται. Έχουν διατυπωθεί από τους σύγχρονους µελετητές διάφορες απόψεις για την τοπογραφική θέση των κρηνών και τη σχέση τους. Πάντως η Καλλιρρόη ήταν µια κρήνη χωρίς αρχιτεκτονική διαµόρφωση, στην περιοχή του Ιλισού, στα νοτιοανατολικά του Ολυµπιείου (κοντά στην σηµερινή εκκλησία της Αγίας Φωτεινής), το νερό της οποiας χρησιµοποιήθηκε για την τροφοδοσία της µεγάλης κρήνης που έχτισε ο Πεισίστρατος και ονοµάστηκε Eννεάκρουνος. Είναι πολύ λογικό η Eννεάκρουνος να βρισκόταν κοντά στην πηγή της Καλλιρρόης, πράγµα που υποστηρίζουν πολλοί ερευνητές, στηριζόµενοι στις µαρτυρίες πολλών αρχαίων πηγών. Σύµφωνα, όµως, µε τη µαρτυρία του Παυσανία, η Εννεάκρουνος βρισκόταν στη νοτιοανατολική γωνία της Αγοράς της Αθήνας και τα ανασκαφικά ευρήµατα έχουν οδηγήσει άλλους ερευνητές να υποστηρίξουν ότι η Eννεάκρουνος ήταν στην Αγορά, και ότι η τροφοδότησή της γινόταν µε νερό που ερχόταν από την Καλλιρρόη.Η Προµνησίκλεια δεξαµενή Ο όρος δεξαµενή είναι επίσης πολύ γενικός, αλλά έχει καταλήξει να σηµαίνει έναν τεχνητό χώρο µέσα στον οποίο συλλέγεται νερό, είτε αυτό είναι νερό της βροχής είτε αυτό προέρχεται από µια ή περισσότερες πηγές. Με αυτήν την έννοια, δεξαµενές υπάρχουν σε όλα τα κρηναία οικοδοµήµατα, όπου το νερό συλλέγεται και κατανέµεται σε κρουνούς από τους οποίους ρέει, ή σε γούρνες από nς οποίες αντλείται. ∆εξαµενή, όµως, έχει καταλήξει να σηµαίνει κατ’ εξοχήν ένα κτίσµα όπου αποταµιεύεται νερό που προέρχεται από φυσικές πηγές ή από τη συγκέντρωση του νερού της βροχής. Στην Ακρόπολη διατηρούνται σηµαντικά λείψανα µιας µεγάλης δεξαµενής που κατασκευάστηκε κατά τους πρώτους χρόνους της δηµοκρατίας, πριν από την καταστροφή της Ακρόπολης από τους Πέρσες, δηλαδή µεταξύ 510 και 480 π.Χ. Συµβαίνει να είναι η µόνη πρώιµη αθηναϊκή δεξαµενή την οποία γνωρίζουµε τόσο καλά, αλλά και µοναδική για το µέγεθος και την ποιότητα της υδραυλικής τεχνολογίας που έχει εφαρµοστεί. Το αξιόλογο αυτό τεχνικό έργο εντάσσεται σε ένα µεγαλεπήβολο οικοδοµικό πρόγραµµα που απέβλεπε στη µνηµειακή διαµόρφωση της πρόσβασης και της εισόδου στην Ακρόπολη. Η δεξαµενή είχε δύο χώρους, έναν προθάλαµο εισροής και καθαρισµού του νερού στα ανατολικά, και έναν κύριο θάλαµο αποταµίευσης και άντλησης του νερού στα δυτικά. Οι τοίχοι της είναι από πωρόλιθο, ενώ ως πυθµένας χρησιµεύει ο φυσικός βράχος.5/7 Η δεξαµενή κατασκευάστηκε για να συλλέγει τα νερά που κυλούσαν στην επιφάνεια του βράχου της Ακρόπολης επιφάνεια που εκτεινόταν στα νοτιοανατολικά της δεξαµενής, δηλαδή στην περιοχή ανάµεσα στα Προπύλαια, στον Παρθενώνα και στο Ερέχθειο. Για τον σκοπό αυτό, λαξεύθηκε µέσα στον φυσικό βράχο ένας αγωγός που έζωσε όλο το πλάτος της επιφάνειας αυτής κατά τη διεύθυνση βορράς - νότος. Ο αγωγός οδηγούσε τα νερά προς βορράν, στη νοτιανατολική γωνία της δεξαµενής. Λίγο πριν από την εκβολή του αγωγού στο εσωτερικό της δεξαµενής, η φορά της ροής στρέφεται κατά 90 µοίρες περίπου στο εσωτερικό της δεξαµενής. Το νερό λοιπόν έφθανε µε εσωτερικό αγωγό στο βόρειο και βαθύτερο τµήµα του προθαλάµου, έχονrας χάσει πια την αρχική ορµή του, και άρχιζε να κατεβαίνει καλύπτοντας σιγά-σιγά και την προς νότον επιφάνεια του βράχου. Με τον τρόπο αυτό, το µεγαλύτερο µέρος των ακαθαρσιών κατακάθιζε στο βόρειο και βαθύτερο τµήµα του προθαλάµου, ενώ τα ανώτερα στρώµατα του νερού παρέµεναν σχετικώς αδιατάρακτα και καθαρά. Μεταξύ των δύο θαλάµων της δεξαµενής υπήρχε ένας τοίχος χαµηλότερος από τους εξωτερικούς. Κάποια στιγµή το νερό στον προθάλαµο έφθανε στο ύψος της κορυφής αυτού του τοίχου και άρχιζε να ξεχειλίζει στον δυτικό θάλαµο, ο οποίος ήταν ο κυρίως θάλαµος αποταµίευσή νερού. Το νερό αυτό γλιστρούσε στη δυτική επιφάνεια του τοίχου υπερχείλισης και κατέληγε σε ένα αυλάκι κατά µήκος του τοίχου, λαξευµένο στον βράχο που αποτελούσε τον πυθµένα. Σκοπός του αυλακιού αυτού ήταν η συλλογή ακαθαρσιών που είχαν τυχόν παραµείνει µέσα στο νερό, και η συγκέντρωσή τους στη βορειοανατολική γωνία του θαλάµου, όπου η στάθµη του πυθµένα ήταν χαµηλότερη. Για τον καθαρισµό της δεξαµενής υπήρχαν δύο οπές: η µία στη βάση του βορείου άκρου του διαχωριστικού τοίχου και η άλλη στη βάση του βορείου τοίχου του προθαλάµου, πολύ κοντά στον διαχωριστικό τοίχο.▲Η Προµνησίκλεια δεξαµενή στη βορειοδυτική περιοχή της Ακρόπολης. Κατασκευάστηκε µεταξύ 510 και 480 π.Χ. Άποψη από τα βορειοδυτικά. Στο σχέδιο, ο βόρειος τοίχος της δεξαµενής, οι επιχώσεις και το βόρειο τείχος της Ακρόπολης έχουν συµβατικά αφαιρεθεί.Στο εσωτερικό της δεξαµενής οι πώρινοι τοίχοι και οι κατακόρυφες επιφάνειες του βράχου κάτω από τους πωρολίθοuς έφεραν υδραυλικό επίχρισµα σε δύο στρώσεις: η εσώτερη στρώση, πάχους 1,5 εκ., αποτελείται από ασβέστη και στρογγυλά χαλίκια ποταµού κοσκινισµένα. Η εξωτερική στρώση αποτελείται από πολύ λεπτό ασβεστοκονίαµα στο οποίο είχε προστεθεί θηραϊκή γη. Το κονίαµα δεν επεκτείνεται στο δάπεδο που αποτελείται απο τον βράχο της Ακρόπολης.6/7 Για την αύξηση της χωρητικότητας του θαλάµου αποθήκευσης και άντλησης του νερού, η στάθµη του βράχου στον πυθµένα του θαλάµου αυτού έχει απολαξευθεί και ταπεινωθεί αρκετά. Η Προµνησίκλεια δεξαµενή καταστράφηκε πιθανότατα από τους Πέρσες το 480 π.Χ. Έτσι, τα νερά της επιφάνειας του βράχου τα οποία ο αγωγός εξακολουθούσε να συλλέγει, έπρεπε να διοχετευθούν έξω από το βόρειο τείχος της Ακρόπολης. Η εκτροπή αυτή έγινε µεταξύ 437 και 432 π.Χ. από τον Μνησικλή, αρχιτέκτονα των Προπυλαίων, για να προστατέψει το κτίριό του από τα νερά που συνέρρεαν στο δυτικό άκρο της Ακρόπολης. Λαξεύτηκε στον βράχο ένας νέος κλάδος του αγωγού µε κατεύθυνση προς τα βορειοδυτικά και συνεχίστηκε προς τα βόρεια µε ένα οχετό κτισµένο µε πωρόλιθους, ο οποίος έως σήµερα, οδηγεί τα νερά της βροχής έξω από το βόρειο τείχος της Ακρόπολης.Ενδεικτική βιβλιογραφία O. Broneer, «Α Mycenaean Fountαin on the Athenian Acropolis», Hesperia 8,1939. J. Σ. Boersma, «Athenian Building Policy from 561/0 to 405/4 B.C.», Groningen 1970. Geschichte der Wasserversorgung 2, «Die Wasserversogung antiker Stadte» (συλλογικός τόµος), Mainz αm Rhein 1987. Tanoulas T., «The Ρremnesiclean Cistern on the Athenian Acropolis», ΑM 107,1992,129-160, πίν. 28-38, αναδιπλούµενα σχ. 3-10, εικ. 1-4. Crouch Ρ.D., «Water Management in Ancient Greek Cities», New York - Oxford 1993. Τ. Τανούλας, «Υδραυλικά έργα στη βορειοδυτική περιοχή της Ακρόπολης», Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, 1ο ∆ιεθνές Συνέδριο, Πρακτικά, Θεσσαλονίκη 1997.7/7
Εισάγετε το όνομά σας. *
Εισάγετε το e-mail σας. *
Μήνυμα
Κάντε ένα σχόλιο για το άρθρο. Το μήνυμα σχολίου σας θα δημοσιοποιηθεί μετά από έγκριση από την αρμόδια Επιτροπή.
*

Σφάλμα

Εισάγετε το όνομά σας.

Σφάλμα

Εισάγετε το e-mail σας.

Σφάλμα

Εισάγετε μήνυμα σχολίου.

Σφάλμα

Προέκυψε ένα λάθος κατά την αποστολή του σχολίου σας, παρακαλώ δοκιμάστε ξανά αργότερα.

Μήνυμα

Το μήνυμα σχολίου απεστάλη επιτυχώς. Θα δημοσιευτεί το συντομότερο δυνατό μετά την έγκριση του από την αρμόδια Επιτροπή.

Φόρμα επικοινωνίας
Συμπληρώστε την ακόλουθη φόρμα. Τα πεδία που σημειώνονται με * είναι υποχρεωτικά.
Όνομα*Επίθετο*
E-mail*Τηλέφωνο

Θέμα*
Μήνυμα*
Ελάτε σε επαφή μαζί μας
Για οποιοδήποτε θέμα χρειάζεστε βοήθεια ή διασαφήνιση στείλτε μας e-mail μέσω της φόρμας επικοινωνίας. Θα σας απαντήσουμε όσον το δυνατό γρηγορότερα.